पुराणस्मृतिवेदधर्मशास्त्रार्थनिश्चये कृतमाने, लोककर्तृत्वमेव काम्यते; तदा तादृशं रूपं भवति। अधर्मे समुत्पन्ने, वेदेषु च क्षये, ते शनैः प्रजापतित्वं प्राप्नुवन्ति। यदा वेदाः क्लेशमुपयान्ति, तदा भविष्यन्ति तत्र व्यासाः, धर्मग्लाने वा वेदक्षये। तदा तस्मिन्काले ते व्यासाः सर्वेषां हिताय प्रवर्तन्ते; तेषां तपोभूमिः परमं गङ्गातटमस्ति। तत्र शिवो विष्णुरहं च, आदित्याग्न्यापः सर्वरूपेण नित्यं सन्निहिताः। तेषामतः शुद्धतरं नास्ति, न च किञ्चिदुत्तमं क्वचित्; तानि रूपाणि लब्ध्वा केवलं परब्रह्मैव स्यात्। स सर्वव्यापी शिवः, सर्वभूतसारः, तस्मिन्पुण्ये स्थले विशेषतः स्थित्वा सर्वजनानुग्रहार्थं तत्र वसति। स देवैः सहितः तत्र कृपां ददाति; तान् धर्मव्यासान् वेदव्यासांश्च विद्धि। तद् तीर्थं तेनैव नाम्ना त्रिषु लोकेषु प्रसिद्धम्, यस्य सलिलं पापमलध्वंसि, मोहमदान्धकारनाशनं, सर्वसिद्धिप्रदं, अनुत्तमं व्यासतीर्थमिति विख्यातम्। त्रिषु लोकेषु ख्यातं पुण्यस्थानं वञ्जरासंगममिति, यत्र मुनिसिद्धराजर्षिभिः सदा सेव्यमानं सन्निविष्टम्। कदाचित् तत्र गरुडः, पक्षिराजः, मातृसेवायाः दुःखेन क्लिश्यमानः, सर्पसेवकत्वं गतः, एकान्ते मनसि चिन्तयन्नुत्कण्ठया दीर्घं निश्वस्य विचारयामास। स तु मनसि चिन्तयामास—"धन्याः खलु लोके पुण्यकर्माणः; येषां दास्यं न जातं, ते एव भाग्यवन्तः।" स्वातन्त्र्येण वसन्ति, गायन्ति, स्वपन्ति, हसन्ति च; धन्या आत्मन्यवस्थिताः, पराधीनानां तु धिक्। एवं विचारैः संतप्तचित्तः, अमितबुद्धिः स वैनतेयः शोकार्तः स्वमातरं समीपमुपेत्य पप्रच्छ—"मातः, केन दोषेण—स्वकृत्यं वा पितुः वा मम वा—त्वं दासी जातासि? कारणं वद, पृच्छामि त्वाम्।" सा च स्वसुतं, अरुणस्य प्रियं अनुजं, प्रत्युवाच—"न अन्यस्य कश्चिद्दोषः, ममैव दोषो निगद्यते। या स्त्री स्ववाक्यभङ्गं प्राप्नोति, सा दासी भवति—एवमुक्तम्। अहं च कद्रूश्च शपथे प्रवृत्ते, तस्या मायया मया पराजिता, ततोऽहं कद्रूः स्वामिनी जातास्मि। पुत्र, दैवं बलवत्तरं—किं न करोति? एवं अहं कद्र्व्याः दासी जातास्मि; यदा अहं दासी, तदा त्वमपि दासः जातः द्विजश्रेष्ठ।" एवं श्रुत्वा गरुडः शोकार्तो मौनं स्थित्वा किंचिदपि न प्रोवाच, विधेः प्रक्रमं चिन्तयन्। अथ कद्रूः, स्वपुत्राणां कल्याणं स्वस्य च श्रेयः कामयमाना, विनतां पक्षिमातरं सम्बोध्य अवदत्—"तव पुत्रः सूर्यं वन्दितुं निर्बाधेन गच्छति; अहो, त्वं खलु धन्या त्रिषु लोकेषु, यद्यपि दासी।" स्वदुःखं निगूह्य, विनता विस्मिता कद्रूं प्राह—"किं ते पुत्राः सूर्यदर्शनं न यान्ति?" तदा कद्रूः उवाच—"सौभाग्यवती, मम पुत्रान् सर्पलोकं नय; सागरतीरे शीतलह्रदं तत्रैव ते वसन्ति।" ततः सुपर्णः सर्पान् कद्रूं च विनतां च वहित्वा, कद्रूः प्रमुदिता वैनतेयमातरं प्राह। अथ गरुडं, देवपतिं, पुनः सर्पमाता विनयं प्रगृह्य प्राह—"मम पुत्राः हंसं द्रष्टुमिच्छन्ति, त्रैलोक्यगुरुम्; तं नमित्वा, ततः सूर्यलोकं गन्तुमिच्छन्ति, यः मम वासः। प्रतिदिनं, तान् सूर्यलोकं नय।" विनता कम्पमानाऽतिविषण्णा कद्रूं प्राह—"न शक्नोमि, सर्पमाते; मम पुत्रः न तवानुजान् नयिष्यति। सूर्यदर्शनानन्तरं ते पुनरागच्छन्तु।" सा स्वपुत्रं पक्षिराजं प्राह—"सर्पाः नमस्कर्तुं गच्छन्ति, विजित्य स्थिताः।" कद्रूः मामवदत्—"प्रभास्वरं नयास्मान्।" गरुडः "एवं" इति सर्पानारोपयत्। ततः सर्पसैन्यं गरुडं पक्षिराजं समारुह्य शनैः सूर्यस्य देवस्य समीपं ययुः। सूर्यतेजसा तप्ताः कम्पमानाः सर्पाः ऊचुः—"निवर्तस्व, प्राज्ञ; सूर्यपक्षिणे नमः। पर्याप्तं सूर्यलोकदर्शनं; सूर्यतेजसा दग्धाः स्मः। त्वया सह गच्छामो वा, त्वां विहाय वयं यास्यामः।" तथा उक्त्वा, गरुडः "सूर्यं दर्शयिष्यामि" इति ब्रुवन् शीघ्रं गगनं प्रति सूर्याभिमुखं जगाम। तेषां देहाः दग्धाः, ते तृणद्वीपे पतिताः, सहस्रशः शतान्यपि, पीडिताः। तेषां पतित्वा भूमौ दुःखेन रुदन्तीनां स्वपुत्राणां शब्दं श्रुत्वा, कद्रूः दुःखिता तान् सान्त्वयितुं समुपेत्य विनतामुवाच—"तव पुत्रः महद् दुष्कृत्यं कृतवान्, घोरमत्यन्तदुष्टया; यस्य शान्तिः नास्ति।" "अन्यथा कर्तुं न शक्यते; सर्पपतिः स्वाम्याज्ञां पालयितव्यम्। यदि महर्षिः कश्यपः तेजस्वी अत्र स्यात्, न किञ्चित् आपद्भवेत्। कथं मम पुत्राणां शान्तिः स्यात्, सुन्दरि?" इत्येवं श्रुत्वा विनता अत्यन्तभीता अभवत्।