ऋषयः कदाचित् भगवन्तम् अगस्त्यं समुपेत्य विनयपूर्वकं पप्रच्छुः—"भगवन्, किं दोषेण नः तपः पुनः पुनः नानाप्रकारेण कुर्वतां न सफलम् भवति?" ते पुनरूचुः—"किं कर्तव्यम्? किमत्र तपस्य उपायः? ब्रूहि साधनम्, ब्रह्मणां श्रेष्ठ, त्वमेव तपस्विषु प्रमुखः।" पुनश्च—"त्वं विद्वत्सु विख्यातः, ब्राह्मण, वक्तृषु च श्रेष्ठः; संयतात्मसु नित्यं शान्तः, दयालुः, सत्कर्मकृत् च।" "त्वम् क्रोधद्वेषवर्जितः, अतः यथेष्टं वद। ये गर्विनः, अदयालवः, गुरुषु सेवायां प्रमत्ताः, अनृतवादिनः, क्रूराश्च—ते सत्यं न जानन्ति।" एवं तेषां वचांसि श्रुत्वा अगस्त्यः क्षणमेकं ध्यानमास्थाय शनैः सर्वान् प्रति उवाच—"यूयं शान्तचित्ताः, ब्रह्मणा प्रजापतित्वाय सृष्टाः; तथापि युष्माकं तपः न पर्याप्तम्। स्वपतनो हेतुम् स्मरत। ये पूर्वं ब्रह्मणा सृष्टाः, सुखं प्राप्तवन्तः, ये च पुनः प्रयत्नं कृत्वा गतवन्तः, तेऽपि अङ्गिरसः अपत्यम् अभवन्। यूयम् अपि यथाकालं पुनः पुनः प्रयाताः; निश्चितं प्रजापतेः अपि अतिशयिनः भविष्यथ।" "गच्छत, गङ्गायाः तपः कुरुत, या त्रैलोक्यपावनी, शिवस्य प्रिया, अन्यः उपायः नास्ति। तत्र पवित्रस्थले आश्रमे ज्ञानदं देवम् उपास्य, स महात्मा सर्वसंशयान् निवारयिष्यति; यतः सत्यगुरोः विना न कश्चिद् सिद्धिं लभते।" त एवमुक्त्वा पृष्टवन्तः—"भगवन्, कः स ज्ञानदः? ब्रह्मा, विष्णुः, महेशः, आदित्यः, वा चन्द्रमाः?" पुनः पप्रच्छुः—"अग्निः, वरुणः वा, को ज्ञानदः?" अगस्त्यः पुनरुवाच—"शृणुत, को ज्ञानदः इति।" "यत् जलं, तदेव अग्निः; यदग्निः, स एव सूर्यः; यः सूर्यः, स हि विष्णुः; यः विष्णुः, स एव भास्करः। यः ब्रह्मा, स एव रुद्रः; यः रुद्रः, सर्वम् एतत्। यस्मिन् सर्वं स्थितम्, तद् एव ज्ञानं, स इह ज्ञानदः। अत्र बहवः आचार्याः—प्रवर्तकाः, प्रेरकाः, व्याख्यातारः, उपदेष्टारः, शरीरदातारः; तेषु ज्ञानदः एव श्रेष्ठः।" "येन भेदः नश्यति, तद् एव अत्र ज्ञानम्; एक एव अद्वितीयः शम्भुः, स इन्द्रमित्राग्न्यादिनामभिः विविधान् कथ्यते, भेदबुद्ध्याभ्रान्त्या।" अगस्त्यस्य एतानि वचनानि श्रुत्वा ते ऋषयः स्तोत्राणि गायन्तः गच्छन्ति स्म; पञ्च उत्तरा गङ्गां, पञ्च दक्षिणां गङ्गां जग्मुः। अगस्त्येन निर्दिष्टान् देवताः पूजयित्वा, ते सम्यक् आसने उपविष्टाः, तत्त्वध्यानपरायणाः अभवन्। ततस्तेषां तपसा सर्वे देवगणाः सन्तुष्टाः अभवन्; यतः सृष्टिकर्तृत्वं युगादौ जगदुत्पत्तिस्थाने स्थापितम्। अधर्मनाशाय, वेदप्रतिष्ठाय, लोकहिताय, धर्मकामार्थसिद्धये च सृष्टिकर्तृत्वम् आसीत्। पुराणस्मृतिवेदधर्मशास्त्रार्थनिश्चितौ, जगत्सृष्टिकर्तृत्वं काम्यते; तादृशं स्वरूपं युष्माकं भविष्यति। अधर्मोत्पत्तौ, वेदक्षये, क्रमशः प्रजापतित्वं प्राप्स्यन्ति। वेददुःखकाले, तेषु भविष्यन्ति व्यासाः, यदा धर्मह्रासो वा वेदक्षयः दृश्यते। तदा, सर्वहिताय, ते व्यासाः प्रवर्तिष्यन्ति; तेषां तपःस्थलं गङ्गायाः परमतीरम्। तत्र शिवः, विष्णुः, अहम्, आदित्यः, अग्निः, आपः—सर्वे सर्वरूपेण नित्यं सन्निहिताः। एतेभ्यः पवित्रतरम् नास्ति, न च श्रेष्ठतरम्; तेषां स्वरूपग्रहणेन तत् परं ब्रह्मैव। शिवः सर्वव्यापी, सर्वभूतात्मा, तत्र विशेषतः सर्वभूतानुग्रहार्थं वसति। देवैः सहितः तत्र कृपां ददाति; तान् धर्मव्यासान्, वेदव्यासांश्च विद्धि। तत् तीर्थं त्रैलोक्ये तेनैव नाम्ना प्रसिद्धम्, यस्य जलैः पापमलम् अपोह्यते, मोहमदतमः नाश्यते, सर्वसिद्धिदं—अनुत्तमं व्यासतीर्थम्। तत्र वञ्जरासंगमं नाम पुण्यतीर्थमस्ति, यत् त्रैलोक्यविख्यातम्, मुनिसिद्धराजर्षिभिः नित्यं सेव्यमानम्। कदाचित् खगराजः गरुडः, सर्पाणां दास्यं कृत्वा स्थितः, मातृदास्यदुःखेन मनःक्लिष्टः, एकान्ते श्वसन् चिन्तयन् स्थितः। स चिन्तयामास—"धन्याः ते लोके, ये पुण्यकर्माणः; भाग्यवन्तः ते, येषां दास्यं न आगतम्, ये परवशाः न अभवन्।" "ते सुखेन वसन्ति, गायन्ति, सुप्यन्ति, हसन्ति; स्वावलम्बिनः धन्याः; धिक् तान्, ये परवशाः सन्ति।" एवं दुःखितः, अमेयधीः वैनतेयः, मातरं समीपमागत्य पप्रच्छ—"मातः, केन दोषेण—तव, पितुः, वा मम—त्वं दासी अभूः? कारणम् ब्रूहि, पृच्छामि।" सा स्वपुत्रं, अरुणानुजं, प्रत्युवाच—"न अन्यस्य दोषः, मम एव दोषः उक्तम्; या स्त्री वाक्यभ्रष्टा सा दासी भवति—इति मया उक्तम्।" "अहं कद्रूणा सह शप्तवती; तस्याः कपटेन पराजिता, कद्रुः मम स्वामिनी अभवत्।" "दैवं, पुत्र, बलवत्तरम्—किं न करोति? एवं अहं कद्रूः दासी अभवं, यदा दासी अभवं, त्वमपि दासः जातः।" एवं श्रुत्वा, गरुडः दुःखेन मौनं स्थाय, मातरं किञ्चित् न प्राह, भाग्यगतिं चिन्तयन् तस्थौ।