मया मनसः दश पुत्राः सृष्टाः, ये लोकानां सृजनकर्तारः अभवन्। ते सर्वे, सृष्टेः अन्तं ज्ञातुम् इच्छन्तः, स्वशक्त्या पृथिव्याम् प्रविष्टाः। पुनः पुनः ते एव सृष्टाः, पुनश्च ते गत्वा न प्रत्यागच्छन्। यदा अहं तान् अन्वेष्टुम् इच्छामि, ते न प्रत्यागच्छन्—यः गतः सः एव नष्टः इति। ततः तेषां स्थानम् अङ्गिरसः दिव्याः सन्तानाः महर्षयः अभवन्, ये वेद-वेदाङ्ग-तत्त्ववित् सर्वशास्त्रपारङ्गताः आसन्। त एव सर्वे तापसा अङ्गिरसः आचार्यस्य अनुमतिं लब्ध्वा, तम् अभिवाद्य, मातरम् अप्रष्ट्वा एव तपः कर्तुम् निर्गताः। मातरः सर्वेषां गुरूणाम् अपि पूज्या, इति धर्मः, ताम् अवज्ञाय तैः गमनं कृतम्। अतः कोपात् नारदस्य मातरः स्वपुत्रान् शशाप—"ये पुत्राः मां अवज्ञाय सर्वथा तपः कर्तुम् निर्गताः, तेषां कस्यापि न सिद्धिः भविष्यति।" ते सर्वे विविधेषु देशेषु विचरन्तः, तपसि न सिद्धिम् अलभन्त; विघ्नाः सर्वत्र तान् अन्वगच्छन्। कुतश्चिद् राक्षसैः, कुतश्चिद् मानवैः, कुतश्चिद् स्त्रीभिः, कुतश्चिद् स्वशरीरदोषैः विघ्नाः उत्पन्नाः। एवं विचरन्तः, सर्वे अगस्त्यस्य समीपम् आगच्छन्—सः तपःसम्भारः, तपस्विनां श्रेष्ठः, कुम्भसम्भवः, जगदाचार्यः। ते अग्निसन्तानाः अङ्गिरसः, दक्षिणदिशां नाथम् अगस्त्यम् नमस्कृत्य, शान्ताः विनयिनश्च भूत्वा, पृच्छितुम् उद्युक्ताः। ते ऊचुः—"भगवन्, केन दोषेण अस्माकं तपः पुनः पुनः कृतमपि न सिद्ध्यति?" "किं कर्तव्यं? कः उपायः अत्र तपसः? ब्रह्मन्, उपायं वद, त्वं तपसि श्रेष्ठः।" "त्वं पण्डितेषु विख्यातः, वाग्मिषु अग्रणी, संयतात्मसु नित्यं शान्तः, दयालुः, हितकारी च।" "त्वम् अक्षरः, निरामर्षः, अतः यत् इच्छसि तत् वद। ये गर्विनः, अदयालवः, आचार्यसेवायाम् उदासीनः, अनृतप्रियः, क्रूरः च—ते सत्यं न जानन्ति।" अगस्त्यः क्षणं ध्यानं कृत्वा शनैः सर्वान् उवाच—"यूयं शान्तचित्ताः, ब्रह्मणा सृष्टाः प्रजापतयः, तथापि अस्माकं तपः पर्याप्तं नाभूत्—स्वपतनकारणं स्मरत। ये पूर्वं ब्रह्मणा सृष्टाः, सुखं प्राप्तवन्तः, ये पुनः गत्वा अन्वेष्टुम् उद्युक्ताः, ते अपि अङ्गिरसः अभवन्। यूयम् अपि पुनः पुनः प्रवृत्ताः, निश्चितं प्रजापतेः अपि अधिकाः भविष्यथ, न संशयः।" "गच्छत, गङ्गायाः तपो योजयध्वम्—त्रैलोक्यपावनी सा, शिवस्य प्रिया, अन्यः उपायः नास्ति। तत्र पुण्ये आश्रमे ज्ञानदातारं पूजयध्वम्; स महात्मा सर्वसन्देहान् निवारयिष्यति, यः हि सत्गुरोः विना कश्चन क्वचित् न सिद्धिम् आप्नोति।" ते पृष्टवन्तः—"कः स ज्ञानदाता इति प्रसिद्धः—ब्रह्मा, विष्णुः, महेशः, आदित्यः, उत चन्द्रमाः?" "आहोस्वित् अग्निः, वारुणः वा? को ज्ञानदाता?" अगस्त्यः पुनरुवाच—"शृणुत, कः ज्ञानदाता इति।" "यत् जलं तत् अग्निः उच्यते; यद् अग्निः सः सूर्यः; यः सूर्यः सः विष्णुः; यः विष्णुः सः भास्करः। यः ब्रह्मा सः एव रुद्रः; यः रुद्रः सः सर्वम्; यस्मिन् सर्वम् अस्ति, सः एव अत्र ज्ञानदाता।" "बहवः गुरवः—प्रेरकाः, व्याख्यातारः, उपदेष्टारः, शरीरदातारः च; तेषु ज्ञानदाता एव श्रेष्ठः। यया विभागः नश्यति, सा एव अत्र विद्या। एकः अद्वितीयः शम्भुः, सः बहुधा इन्द्रमित्राग्न्यादि नामभिः ज्ञायते, भेदमोहात्।" ऋषेः वचनानि श्रुत्वा, ते गाथाः गायन्तः प्रस्थिताः; पञ्च उत्तरगङ्गां, पञ्च दक्षिणगङ्गां गताः। अगस्त्येन उपदिष्टान् देवतान् पूजयित्वा, सम्यक् आसने उपविश्य, तत्त्वध्यानपरायणाः अभवन्। सर्वे देवगणाः तैः तुष्टाः, यतः सृष्टिकर्तृत्वं युगादौ जगद्भवेन स्थाप्यते। धर्मस्य नाशाय, वेदानां स्थापनाय, लोकहिताय, धर्मकामार्थप्राप्तये च तैः यत्नः कृतः। यदा पुराणस्मृतिवेदधर्मशास्त्रार्थः निश्चितः भवति, तदा लोकसृष्टिकर्तृत्वं इच्छ्यते—यूयं तादृशं रूपं यास्यथ। अधर्मे समुत्थिते, वेदस्य च नाशे, क्रमशः प्रजापतित्वं प्राप्स्यथ। वेदस्य क्लेशे, भविष्यन्ति तेषु वयम् व्यासाः; यदा धर्मनाशो वा वेदानाम् अपचयः दृश्यते। तदा ते व्यासाः सर्वेषां हिताय प्रवर्तिष्यन्ते; तेषां तपस्यस्थानं गङ्गायाः परं तीर्थम्। तत्र शिवः, विष्णुः, अहम्, आदित्यः, अग्निः, आपः च सर्वरूपेण नित्यं तिष्ठन्ति। एतेभ्यः पवित्रतरं किञ्चन नास्ति, न च श्रेष्ठतरं; तेषां स्वरूपं लब्ध्वा परमं ब्रह्मैव भवति। शिवः सर्वव्यापी, सर्वभूतसारः, तत्र विशेषतः सर्वभूतानुग्रहार्थं तिष्ठति। सर्वैः देवगणैः सेव्यमानः, सः तत्र कृपां ददाति; तान् धर्मव्यासान् वेदव्यासान् च विद्धि। तत् तीर्थं तेन नाम्ना त्रैलोक्ये प्रसिद्धम्, यस्य जलं पापमलापहं, मोहमदान्धकारनाशनं, सर्वसिद्धिप्रदं, अतुलं व्यासतीर्थम् इति। त्रिषु लोकेषु विख्यातं पुण्यस्थलं वञ्जरासंगमं नाम अस्ति, यत् सदा मुनिभिः, सिद्धैः, राजर्षिभिः च सेव्यमानम्।