नारद महर्षे, तव शरणागतस्य सत्यस्वरूपं सम्यक् विवक्ष्ये। पुरातने काले, दशरथस्य पुत्रः श्रीरामः जगतां भीषणं रावणं निहत्य साक्षात् विजयम् आप्तवान्। कीष्किन्धावासिभिः सह रामः रणभूमौ रावणं तस्य पुत्रैः सैन्येन च सह निहत्य, शत्रुं विनिहत्य सीतां पुनः प्राप्तवान्। सौमित्रिणा भ्रात्रा, बलिनाः वानरैः, विभीषणेन च महाबलिना, देवैः सह राजा स्वगृहम् प्रतिनिवृत्तः। शुभकर्माणि कृत्वा, श्रीरामः दिव्ये पुष्पकविमाने, यः पूर्वं धनाधिपतेः आसीत्, इच्छानुसारं शीघ्रगमनशीलः, शोभायमानः अभवत्। सर्वे आयोध्यां प्रति प्रस्थिताः; गच्छन् रामः, शरणागतजनाश्रयः, शत्रुनाशकः, गङ्गां ददर्श। गौतम्याः दर्शनं कृत्वा, या जगतां पावनी, सर्वकामफलप्रदा, मनःचक्षुषां दुःखहरणी, तां दृष्ट्वा राजा गङ्गातटे प्रविष्टवान्। गङ्गां दृष्ट्वा, राजा हर्षगद्गदया वाचा सर्ववानरान् हनुमदादीन् संबोधितवान्—"एषा गङ्गा, वानराः, यस्याः प्रभावेन मम पिता सर्वपापात् विमुक्तः स्वर्गं गतः। सा सर्वभूतानां माता, भोगप्रदा, मोक्षप्रदा, घोरपापनाशिनी; अन्यास्तत्र नद्यो न तुल्याः। यस्याः प्रभावेन शत्रवः व्यसना च नश्यन्ति; विभीषणः सततं मित्रत्वं प्राप्तवान्, सीता पुनः प्राप्ता, हनुमान् स्वजनः अभवत्। लङ्का नष्टा, राक्षसगणाः विनष्टाः, गौतम्याः सेवा कृता। गौतमः श्रेष्ठं देवम् पूज्य शिवं जटाधरं प्राप्तवान्। सा सर्वकामदायिनी माता, अशुभनाशिनी, जगत्पवित्रकरणे निपुणा, सर्वनदीनाम् प्रकटमूलम्, सावित्री।" राज्ञः वचनानि श्रुत्वा, सर्वे वानराः तत्क्षणं तत्र प्रविश्य विधिवत् पूजनं कृतवन्तः, विविधैः पुष्पैः सर्वलोकसंकलितैः समर्पणं कृतवन्तः। शर्वस्य पूजनं कृत्वा, राजा भावानुकूलैः वाक्यैः स्तुतिं कृतवान्; वानराः हर्षिताः नृत्यं गीतं च कृतवन्तः। महात्मा राजा स्नेहपूर्णैः सहचरैः परिवृतः तां रात्रिं सुखेन व्यतीतवान्; शत्रुप्रसूतं दुःखं विनष्टम्—गौतम्याः सेवकस्य किं दुःखम् अवशिष्यते? सर्वान् सेवकगणान् विस्मयेन निरीक्ष्य, राजा हर्षपूर्णः गोदावरीं स्तुतवान्; सर्वसंचितसेवकान् सम्मान्य, अतुलं सुखं प्राप्तवान्। तत्र, तीर्थे तृप्तिम् न लब्ध्वा, राजा उवाच—"अत्र किञ्चित् कालं वयम् स्थास्यामः; चत्वारः रात्रयः अत्रैव वयम् स्थास्यामः, ततः आयोध्यां प्रतिगच्छामः।" वानराः तस्य वचनम् अनुमोदितवन्तः; पुनः, सर्वेश्वरस्य पूजनं कृत्वा, चत्वारः रात्रयः अत्र यापयित्वा, सौमित्रिणः प्रियं तीर्थं अगच्छन्। तत्र प्रसिद्धः सिद्धेश्वरः, यस्य प्रभावेन दशग्रीवः वशं गतः; तत्र पञ्चदिनानि यापयित्वा, प्रत्येकः स्वस्थापनं लिङ्गं पूजितवान्। तत्र हनुमान् वायुसुतः राजानुगमनं कृत्वा सेवा कृतवान्; गच्छन् राजा हनुमन्तं उवाच—"सर्वाणि लिङ्गानि निष्कासय।" यानि मया, श्रेष्ठमन्त्रज्ञैः, शङ्करस्य अन्यैः सेवकैः स्थापितानि, तानि न निष्कासनीयानि; परशङ्करस्य पूजनं न लुप्तव्यम्, बाह्यकर्माणि भवस्य पूजायाम् न मिश्रयितव्यानि। यः अवज्ञया शिवलिङ्गस्य विधिपूजनं न कुर्यात्, स शोभमानोऽपि, शस्त्रपत्रेषु जन्म लभते, श्रद्धाहीनः कर्तव्यं न साधयति। रामाज्ञया, तान् जनान् यमदूताः यथायोग्यं सर्वदुःखेषु पचन्ति; वायुसुतः तदनन्तरं गतः, बाहुभिः लिङ्गं निष्कासयितुं न शशाक। ततः पुच्छेन गृहित्वा, हनुमान् लिङ्गं निष्कासयितुम् इच्छन्, न शक्नोत्; एवं महद् अद्भुतं कार्यं वानराधिपस्य राज्ञः च अभवत्। महेशस्थापितस्य महाबलस्य लिङ्गस्य कः निष्कासयितुं समर्थः? तद् अचलम् दृष्ट्वा, राजा शीघ्रं निर्गतः। ततः ब्राह्मणान् आमन्त्र्य, पूजनं कृत्वा, प्रदक्षिणं कृत्वा, रामचन्द्रः परमशुद्धहृदयः, सर्वैः सहचरैः सह सर्वलिङ्गेषु प्रणम्य, तत्र तीर्थं सर्वश्रेष्ठकीष्किन्धावासिभिः सेवितम् अभवत्; तत्र स्नानमात्रेण महापापानि अपि नश्यन्ति, नात्र संशयः। पुनः भक्त्या गङ्गायाः प्रणम्य, "माते गौतमी, कृपां कुरु," इति पुनः पुनः विस्मितचित्तः तां दृष्ट्वा प्रणामं कृतवान्। तस्मात् कालात् देवाः एतत् कीष्किन्धातीर्थं परमपवित्रम् इति मन्यन्ते; यः श्रद्धया पठति, स्मरति, शृणोति वा, स पापमुक्तः भवति—स्नानदानादि किम् अधिकम्। ततः व्यासतीर्थम्, प्रचेतसः पुत्रस्य, सर्वसिद्धिप्रदं सर्वपवित्रं, वर्णनीयम्। मम दश मनसः उत्पन्नाः पुत्राः, जगत्सृजः अपि; अन्तं ज्ञातुम् इच्छन्तः, पृथिवीं शक्त्या सञ्चरन्तः। पुनः उत्पन्नाः, पुनः गतवन्तः; मया दृष्टाः, न प्रत्यागताः—यः गतः, स एव गतः। ततः दिव्याङ्गिरसः महर्षयः जाताः, वेदवेदाङ्गविदः, सर्वशास्त्रनिपुणाः। अंगिरसः गुरोः अनुमतिं लब्ध्वा, तं प्रणम्य, सर्वे तपोनिष्ठाः मातरं न पृच्छन्तः निर्गतवन्तः। माता गुरोः अपि अधिका पूज्या; ततः नारदस्य माता कोपात् स्वपुत्रान् शप्तवती—"यः पुत्राः मम अवज्ञाय तपस्यां प्रवृत्ताः, तेषां सिद्धिः न भविष्यति।" ते विविधेषु स्थलेषु तपस्यां कृत्वा सिद्धिं न प्राप्तवन्तः; सर्वत्र विघ्नाः तान् अन्वगच्छन्। केषुचित् स्थलेषु राक्षसैः विघ्नः, केषुचित् मानवैः, स्त्रीभिः, स्वदेहदोषैः च। एवं विचरन्तः, सर्वे अगस्त्यं तपोनिधिं, घटजं, लोकगुरुम्, उपसंगम्य, दक्षिणदिग्पतिं, शान्तं विनीतं च, अग्निवंशसम्भवाङ्गिरसः प्रणम्य, तं पृष्टुम् उद्युक्ताः।