हिरण्यगर्भाण्डसमुद्भूताः नानारूपधारिणो राक्षसाः, बलमदन्विताः, शस्त्रपाणयः, ब्रह्माणं भक्षयितुम् अभिप्रेत्य समागच्छन्। तदा अहम् जगद्गुरुम् विष्णुम् रक्षार्थं सम्बोधितवान्। स विष्णुः तान् राक्षसान् विनाशयितुम् चक्रधारणाय सज्जः अभवत्। चक्रेण तान् राक्षसान् छित्त्वा, शङ्खं पूरयामास। ततः, भूमिं कंटकशून्यां कृत्वा, दिवं च शत्रुविनिर्मुक्तां कृत्वा, हरिः प्रमुदितः शङ्खं पुनः पूरयामास। एवं सर्वे राक्षसाः सम्पूर्णतः नाशिताः। यत्र एष सर्वः घटनाक्रमः अभवत्, तत्र विष्णोः शङ्खस्य प्रभावात् 'शङ्खतीर्थ' इति प्रसिद्धिः जाता, यः सर्वजनहिताय कल्याणकरः। स तीर्थः सर्वाभिलषितप्रदः, पुण्यः, स्मरणमात्रेण शुभः, दीर्घायुष्यम् आरोग्यं च दाति, धनपुत्रवृद्धिं च करोति। यस्य स्मरणेन वा कीर्तनेन वा सर्वकामाः लभ्यन्ते; सः तीर्थः, हे मुनिवर, दशसहस्रतीर्थसमः, सर्वपापहरः च। दशसहस्राणि तीर्थानि, सर्वपापनाशकानि, तेषां शक्तिः महेश्वरदेवेन विज्ञायते, कथ्यते च। तेषां समं पापनाशनं अन्यत् किञ्चिदपि नास्ति। ततः परं 'किष्किन्धा' नाम पवित्रं तीर्थं, सर्वकामप्रदं, सर्वपापशमजनकं, यत्र भवः साक्षात् स्थितः, इति कथ्यते। तस्य तत्त्वं अहम् सम्यक् वर्णयामि, शृणु नारद। प्राचीनकाले दशरथात्मजः रामः, लोकभीषणं रावणं हत्वा, किष्किन्धावासिभिः सहितः रणाङ्गणे तं रावणं पुत्रसेनया च जघान; शत्रुं हत्वा सीतां पुनः प्राप्तवान्। सौमित्रिणा भ्रात्रा, बलिनः वानरैः, महाबलेन विभीषणेन च, स राजा देवैः सह पुनरायात्। मङ्गलक्रियाः कृत्वा, श्रीरामः दिव्ये पुष्पकविमाने, यत् पूर्वं कुबेरस्य आसीत्, स्वेच्छया शीघ्रगामिनि, विराजमानः अभवत्। सर्वे ते अयोध्यां प्रस्थिताः; गच्छन् रामः, शरणागतवत्सलः, रिपुहन्ता, गङ्गां ददर्श। स गौतमीं गङ्गां, जगत्पावनीं, सर्वकामप्रदां, मनःचक्षुषोः दुःखहरां, अपश्यत्। तां दृष्ट्वा, स राजा प्रमोदाकुलकण्ठः, सर्ववानरान्, हनूमत्प्रमुखान्, सम्बोधितवान्—"एषा गङ्गा, यस्याः प्रभावेन मम पिता सर्वपापैः विमुक्तः स्वर्गं गतः। सा सर्वभूतानां माता, भोगप्रदा, मोक्षदायिनी च; सा घोरपापानपि नाशयति, अन्याः नद्यः तस्याः समा न सन्ति।" "तस्याः प्रभावात् शत्रवः आपदः च नश्यन्ति; विभीषणः नित्यसख्यं प्राप, सीता पुनः प्राप्ता, हनुमान् बान्धवः अभवत्। लङ्का नष्टा, राक्षसगणाः हताः, तस्याः सेवया; गौतमः देवश्रेष्ठं पूज्य, जटिलं शिवं प्राप्तवान्। सा सर्वकामप्रदा माता, अमङ्गलनाशिनी, जगत्पावनकुशलवेदिनी, सर्वतीर्थमूर्तिः, सवित्री च।" एवं राज्ञः वचनानि श्रुत्वा, सर्वे वानराः तत्क्षणात् तत्र निमग्नाः, नियमानुसारं पूजनं चक्रुः, नानाफूलोपहारैः सम्यक्। ततः शर्वं सम्यक् पूज्य, राजा भावानुरूपैः स्तवैः स्तुतवान्; वानराः प्रमुदिताः नृत्यगीतादिकं चक्रुः। स महात्मा, स्नेहपूर्णसखिभिः परिवृतः, तत्र रात्रिं सुखेन निनाय; शत्रुप्रसूतः दुःखः नष्टः—गौतमीसेविनां कः शोकः शेषः? सः विस्मयेन स्वपार्षदसमूहं निरीक्ष्य, प्रमुदितः गोदावरीं स्तुतवान्; सर्वान् सेवकान् पूज्य, अतुलं सौख्यं प्राप रामः। तत्र तृप्तिं न लब्ध्वा, "इह किञ्चित्कालं वसेम, चत्वारि दिवसान्यत्र स्थास्यामः, ततः अयोध्यां यास्यामः" इति सः उक्तवान्। वानराः तस्य वचः अनुमोदितवन्तः; चत्वारः रात्रयः ईश्वरं पूज्य, तस्य भ्रातुः प्रियं तीर्थं जग्मुः। तत्र प्रसिद्धः सिद्धेश्वरः, यः दशग्रीवविजयहेतुः; तत्र पञ्चदिनानि स्थित्वा, स्वयम् स्थापितं लिङ्गं पूजितवन्तः। तत्र मारुतात्मजः हनुमान्, राजानुगतः, सेवा चकार; गच्छन् राजा तं हनूमन्तं उवाच—"लिङ्गानि सर्वाणि अपाकुरु।" ये मया, मन्त्रवित्भिः, शङ्करपार्षदैः च स्थापिताः, ते न अपाकर्तव्याः; परशङ्करस्य पूजनं न विस्मर्तव्यम्, बाह्यकर्माणि च भवपूजायाम् न मिश्रयेत्। ये श्रद्धाभङ्गात् शिवलिङ्गस्य यथोचितं पूजनं न कुर्वन्ति, ते शस्त्रपत्रेषु जायन्ते; ते न कर्तव्यं साधयन्ति। रामाज्ञया, ये जनाः, यमपार्षदैः यथोचितं सर्वदुःखेषु पच्यन्ते; हनुमान् तदा गत्वा, बाहुभ्यां लिङ्गं नोत्पाटयितुं शक्तः। पश्चात् पुच्छेन गृह्णातुम् इच्छन्, हनुमान् तं लिङ्गं वेष्टयामास, उत्खातुम् अचेष्टत, न शक्तः; एतादृशं अद्भुतं महदाश्चर्यं वानराधिपस्य राज्ञश्च अभवत्। कः तं महाबलवत्तरं लिङ्गं, महेशस्थापितं, चालयितुं समर्थः? तदचलम् दृष्ट्वा, वीरः राजा तत्क्षणात् प्रस्थितवान्। ततः ब्राह्मणान् आहूय, पूजा कृत्वा, प्रदक्षिणं च, रामचन्द्रः शुद्धहृदयः, सहसखिभिः तानि लिङ्गानि प्रणम्य। एवं तत् तीर्थं किष्किन्धावासिभिः सेवितम् अभवत्; तत्र स्नानमात्रेण महापापान्यपि नश्यन्ति—नात्र संशयः। पुनः भक्त्या गङ्गां प्रणम्य, "मातः गौतमी, मयि कृपा कुरु," इति पुनः पुनः विस्मयेन तां निरीक्ष्य, प्रणम्य। तस्मात्कालात् देवाः एतत् 'किष्किन्धातीर्थ' इति परमपवित्रं कथयन्ति; यः श्रद्धया पठति, स्मरति, शृणोति वा, स पापात् मुच्यते—किं पुनः स्नानदानादिभिः? ततः परं 'व्यासतटीर्थ' नाम, प्रचेतसः पुत्रस्य, यत् सर्वसिद्धिप्रदं, तस्मात् पुण्यतरं किञ्चिदपि नास्ति।