रामः सिंहासनस्थः चिन्तया समाविष्टः पुनः पुनः दीर्घनिःश्वासं कुर्वन् आसीत्। तस्मिन्नेव क्षणे लङ्कानिवासिनः राक्षसाः तत्र आगच्छन्। तदा सुग्रीवः हनूमान् अङ्गदः जाम्बवान् च सर्वे वानराः विभीषणपुरोगमाः समागताः। ते सर्वे राजानं सिंहासने स्थितं समुपसृत्य दृष्टवन्तः, किन्तु सीतां न दृष्ट्वा, सुवर्णवलयभूषितौ हनूमान् अङ्गदश्च विस्मितौ अभवताम्। तौ उचतुर्भिः वदतः—"भूमिजा जननी सीता कुत्र गताऽस्ति? केवलं राम एव अत्र दृश्यते।" तदा द्वारपालाः प्रत्युवाचुः—"रामेण सा परित्यक्ता।" तत्र लोकपालानां पश्यतां, तस्यां पुण्यायां स्त्रियाम् उक्तायां, सीता शुद्ध्यर्थं वह्नौ प्रविष्टा। तथापि राजा निरुद्धः नाभूत्। जनानां वाक्यानुसारं रामः प्रियतमां सीतां परित्यक्तवान्। "मरणं कुर्मः" इति संकल्प्य, ते पुनः गौतमीं प्रत्यागच्छन्। तदा रामः अयोध्यावासिभिः सह तयोः समीपमागच्छत्। गौतमीं प्राप्त्वा, ते परमं तपः समारब्धवन्तः। पुनः पुनः स्मरन्तः, दीर्घनिःश्वासं कुर्वन्तः, लोकजननीं सीतां काङ्क्षन्तः, संसारासक्तिं परित्यज्य, गौतमीसेवायां प्रवृत्ताः। रामः त्रैलोक्यनाथः भ्रात्रा सह तत्र आगतः। गौतमीस्नानं कृत्वा, सः शिवपूजायां मनः समर्पितवान्। सहस्रैः परिवृतः, सर्वं शोकं त्यक्त्वा, यत्र एषा घटना जाताऽभूत्, तत् स्थलं "सहस्रकुण्ड" इति प्रसिद्धम्। तत्र दश अन्यानि पुण्यस्थानानि सन्ति, सर्वकामदाः। तत्र स्नानदानयोः सहस्रगुणं फलम् आप्नोति। पुण्यगौतम्याः तीरे वसिष्ठादिमहर्षयः सर्वपापक्षयकरं, सर्वोपद्रवविनाशनं च यज्ञं कृतवन्तः। सहस्रकुण्डेषु, भूमेः प्रसादेन, सः महातपस्वी सर्वान् अभिलषितान् अर्थान् प्राप्तवान्। गौतमीतीरस्य प्रसादात्, राक्षसविनाशिन्याः, तद् पुण्यस्थलं "सहस्रकुण्ड" इति महापुण्यप्रदं जातम्। तत्र "कपिलतीर्थ" इति प्रसिद्धं, "अङ्गिरसः" इति अपि स्मृतम्, "आदित्य" इति तथा "सैंहिकेयम्" इति कथ्यते। गौतम्याः दक्षिणतीरे, हे मुनिश्रेष्ठ, अङ्गिरा आदित्येभ्यः यज्ञान् कृत्वा, तेभ्यः दक्षिणां भूमिं दत्तवन्तः। ततः आदित्याः अङ्गिरसः तपसि प्रवृत्ताः। सा भूमिः सैंहिकी भूत्वा, सर्वान् जनान् अधश्चकार। तत्र निवसन्तः जनाः, भयभीता अङ्गिरसे ज्ञात्वा, "भूमिः सैंहिकी" इति निवेदितवन्तः। ततः आदित्यपृष्ठतः अङ्गिरसः ऊचुः—"यां भूमिं दत्तवन्तः, तां पुनः गृह्णन्तु।" आदित्याः प्रत्युवाचुः—"न।" स्वयंदत्तां परदत्तां वा भूमिं पुनरादत्तुं पण्डिता न स्वीकुर्युः। यः भूमिं स्वयंदत्तां वा परदत्तां वा हरति, सः षष्टिसहस्रवर्षाणि विट्किटे कृमिरूपेण जायते। एतस्मिन् महापापे, न किञ्चिद् अन्यत् पापं दृश्यते। अतः वयं तां न पुनः गृह्णीमः। स्वयंदत्तायाम् एवम्, परदत्तायां किम् उ वक्तव्यम्। तथापि, विक्रयस्वरूपेण भूमिदानं स्वीकुर्मः। सहमतौ जातायाम्, देवाः शुभलक्षणां कपिलां गाम् अददुः। गङ्गायाः दक्षिणतीरे, भूमिस्थले, तां दत्तवन्तः। तत्र विष्णुः साक्षाद् देहधारी स्थित्वा, भोगमोक्षप्रदः भवति। तत्र कपिलागवां सङ्गमे, सर्वपापराशिनाशनं दृश्यते। तत्र दानतोयात् नदी जाता, या "कपिला" इति ख्याता। भूमिदानात् अपि, सस्यभूम्याः अपि, गवां दानं श्रेष्ठं स्मृतम्। मुनिः विनिमयं कृत्वा, जगतः रक्षणं कृतवान्। यत्र एषा घटना जाताऽभूत्, तत्र "गोतीर्थ" इति पुण्यस्थलं प्रसिद्धम्। तत्र शतं पुण्यस्थानानि, पुण्यदायिनि, विद्वद्भिः कथ्यन्ते। तत्र स्नानदानयोः भूमिदानस्य फलम् लभ्यते। सः गङ्गासङ्गमः "कपिलसङ्गम" इति प्रसिद्धः। शङ्खहरडं नाम पुण्यस्थानम् अस्ति, यत्र शङ्खचक्रधरः स्थितः। तत्र स्नानं कृत्वा तं दृष्ट्वा, संसारबन्धनात् विमुक्तिः लभ्यते। तत्र अहं कथयामि, यद् भोगमोक्षप्रदं, कृतयुगादौ ब्रह्मणः सामगायिनः—राक्षसाः बहुविधरूपिणः, ब्रह्माण्डकोशात् उत्पन्नाः, बलमदेन मत्ताः, आयुधधराः, ब्रह्माणं भोक्तुं समागताः। तदा अहं लोकगुरुं विष्णुं रक्षार्थं प्रार्थितवान्। सः विष्णुः राक्षसान् संहारयितुं चक्रेण सज्जः अभवत्। राक्षसान् चक्रेण छित्त्वा, शङ्खं पूरितवान्। ततः पृथिवीं कंटकविहीनां, स्वर्गं वैरवर्जितं च कृतवान्। हरिः हृष्टः शङ्खं पूरितवान्। ततः सर्वे राक्षसाः सम्पूर्णतः नष्टाः। यत्र एषा सर्वा घटना, विष्णोः शङ्खस्य प्रभावात्, तत् "शङ्खतीर्थ" इति प्रसिद्धम्, यः सर्वमङ्गलप्रदः। सर्वकामदः, पुण्यः, स्मरणे शुभः, दीर्घायुः आरोग्यवर्धनः, धनपुत्रवृद्धिदः। स्मरणेन पाठेन वा सर्वान् कामान् लभते। तत्र, हे मुने, दशसहस्रतीर्थसमानं, सर्वपापनाशनं च। दशसहस्रतीर्थानि, सर्वपापनाशनानि, तेषां प्रभावः महेश्वरेण ज्ञातः कथितश्च। न हि अन्यत् पापनाशनस्य प्रतिनिधि तेषां तुल्यं क्वापि। किष्किन्धा नाम पुण्यस्थानं, सर्वकामदं लोकस्य स्मृतम्। तत्र सर्वपापशमनं भवति, यतः तत्र भवः विद्यमानः।