विद्वांसः सहस्रकुण्डनामकं तीर्थं वेदितुमर्हन्ति, यस्य केवलं स्मरणेन मनुष्यः सुखम् आप्नोति। प्राचीनकाले दशरथस्य पुत्रः श्रीरामः महोदधिं सेतुम् निर्माय, लङ्कां दग्ध्वा, रणाङ्गणे रावणादीन् शत्रून् शरैः निहत्य विजयी अभवत्। तदा रामः, सर्वलोकपालैः निरीयमाणः, वैदेहीं समीपमागत्य, तस्याः गुरुणा साक्षात् स्थितेन, इदं वचनम् अवदत्। लक्ष्मणस्य सन्निधौ, अग्निपरीक्षया शुद्धां जानकीं रामः सम्बोधितवान्—“आगच्छ वैदेहि, त्वं शुद्धा; मम अङ्कं आरोढुमर्हसि।” ततः दीप्तिमन्तौ अङ्गदः हनूमान् च ऊचतुः—“न, वयम् सर्वे वैदेह्या मित्रैश्च सह आयोध्यां गच्छामः।” तत्र, स्नात्वा शुद्धतां प्राप्तायाम्, भ्रातृभिः मातृभिः साधारणजनैश्च निरीयमाणायां, राजकुमारी शुद्धा इति घोषितम्। शुभे दिने आयोध्यायाम्, त्वं अङ्कमारोहितुमर्हसि; कस्यचित् आचारे संशयः कः? तथापि, जनानां मध्ये यः शब्दः उत्पद्यते, स विशेषतः स्वजनानाम् मध्ये, तं निराकर्तव्यम्; तेषां वचांसि अनादृत्य, लक्ष्मणः विभीषणेन सह प्रवृत्तवान्। रामः जाम्बवता सह राजकन्यां आहूय, देवानां “स्वस्ति” इति वचनेन, सा राज्ञः अङ्कम् आरोहति स्म। हृष्टाः ते शीघ्रं पुष्पकेन रम्ये प्रययुः; आयोध्यां सम्प्राप्य स्वं राज्यं प्राप्नुवन्। ते सर्वे सदा प्रमुदिताः, नित्यम् रामे भक्ताः आसन्; किञ्चित् दिनानन्तरं, नीचजनात् एकः दूषकः शब्दः उत्पन्नः। तस्याः विरुद्धं तं गुरुतरं मिथ्याऽपवादं श्रुत्वा, यो न गर्भे जातः, स रामः ताम् उत्ससर्ज; कुलीनाः मिथ्याऽपवादमपि न सहन्ते। वाल्मीकिमुनेः आश्रमस्य समीपे, लक्ष्मणः शोकाकुलः, अश्रुपूर्णया निर्दोषया सीतया सह ताम् परित्यक्तवान्। भयात् एवम् अकुरुत, ज्येष्ठजनाज्ञा न लङ्घनीया; किञ्चित् दिनानन्तरं, रामः सौमित्रिणा सह अश्वमेधाय दीक्षितः। तत्र, रामस्य द्वौ तेजस्विनौ पुत्रौ आगतौ। लवकुशौ, नारदादिवद्गायनौ, रामायणं सम्पूर्णं मधुरं गानम् अकुरुताम्। राजपुत्रौ, सर्वाणि रामकृत्यानि गायन्तौ, यज्ञमण्डपं गुणविशिष्टम् उपाजग्मतुः। रामस्य वीरौ पुत्रौ, वैदेह्याः सुतौ, समुपनीय, तदा अनुक्रमेण अभिषिक्तौ। रामः तौ अङ्के स्थाप्य, पुनः पुनः आलिङ्ग्य, संसारदुःखार्तानां देहिनां पतितानां च, पुत्रालिङ्गनं विश्रान्तेः परमकारणम् इति अनुभवन्। सः पुत्रान् पुनः पुनः आलिङ्ग्य, स्नेहपूर्वकं चुंबन्, तान् सदा परिष्वज्य, चिन्तायाम् निमग्नः उपाविशत्, पुनः पुनः दीर्घनिःश्वासं चक्रे। तस्मिन्नेव क्षणे, लङ्कानिवासिनः राक्षसाः आगमन्। सुग्रीवः, हनूमान्, अङ्गदः, जाम्बवान्, अन्ये च वानराः, विभीषणस्य नेतृत्वे, समागताः। ते राजानं सिंहासने उपविष्टं दृष्ट्वा, सीतां न दृष्ट्वा, सुवर्णवलयाभरणितौ हनूमान् अङ्गदौ च विस्मितौ। तौ पृष्टवन्तौ—“कुत्र भूमिजा माता सीता गताऽस्ति? केवलं रामः दृश्यते।” द्वारपालाः प्रत्यवदन्—“रामेण सा परित्यक्ता।” सर्वलोकपालैः निरीयमाणे, तस्यां पुण्यस्त्रियां चर्चायां, सीता पुनः शुद्ध्यर्थं अग्निं प्रविष्टवती; तथापि राजा निरवबाधः अभवत्। जनसमुद्भूतवाक्येन, रामः प्रियाम् उत्ससर्ज; “मरणं कुर्मः” इति वदन्तः, पुनः गौतमीं प्रति प्रतिनिवृत्ताः। रामः आयोध्यावासिभिः सह तयोः समीपम् आगत्य, गौतमीं प्राप्त्वा, परमं तपः अकुर्वन्। पुनः पुनः स्मृत्वा, दीर्घनिःश्वासं कुर्वन्तः, सीतां जगन्मातरं काङ्क्षन्तः, संसारस्नेहं त्यक्त्वा, गौतमीसेवायाम् उत्सुकाः अभवन्। त्रैलोक्यनाथः रामः भ्रात्रा सह तत्र आगतः; गौतमीस्नानं कृत्वा, शिवपूजायाम् प्रवृत्तः। सहस्रशः जनैः परिवृतः, सर्वदुःखं विसृज्य, यत्र एषा कथा जाताऽभूत्, तत् स्थलम् “सहस्रकुण्ड” इति प्रसिद्धम्। तत्र दश अन्यानि अपि तीर्थानि सन्ति, सर्वकामफलप्रदानी; तत्र स्नानदानेन सहस्रगुणितं फलम् आप्यते। पुण्यगौतम्याः तटे, वसिष्ठादिमहर्षयः सर्वपापक्षयकरं, सर्वापदुद्धारकं यज्ञं चक्रुः। सहस्रसंख्यककुण्डेषु, भूमेः प्रसादात्, स महान् तपस्वी सर्वाः कामान् अवाप्तवान्। गौतमीनद्याः प्रसादेन, राक्षसविनाशिन्याः, तत् पुण्यस्थानं “सहस्रकुण्ड” इति महापुण्यं जातम्। एतदनन्तरं, तत् “कपिलतीर्थ” इति प्रसिद्धम्, अङ्गिरसश्च स्मर्यते; तदेव “आदित्य” इति, “सैंधिकेयम्” अपि कथ्यते। गौतम्याः दक्षिणे तटे, विप्रश्रेष्ठ, अङ्गिरा आदित्येभ्यः यज्ञं चकार; तैः दक्षिणाप्रदेशः दत्तः। ततः आदित्याः अङ्गिरसः समीपात् तपस्यै निर्जग्मुः; सा भूमिः सैंधिकी जाता, सर्वान् जनान् अदत्त। तत्र वसन्तः सर्वे जनाः, ज्ञानात् सैंधिकीं तां भूमिं विज्ञाय, भयभीताः, अङ्गिरसः निवेदयामासुः। तदा आदित्याः अनुगम्य, अङ्गिरसः इदम् ऊचुः—“दत्तां भूमिं पुनः गृह्णन्तु।” आदित्याः प्रत्यवदन्—“न।” दत्तां भूमिं स्वया परया वा, पुनः न गृह्यते; यः भूमिं स्वया दत्तां परया वा गृह्णाति—स पण्डितैः न स्वीक्रियते।