राज्यं पालयतः तस्य राज्ञः अधीनं न किञ्चित् क्लेशः, न व्याधिः, न दुर्भिक्षम्, न च बन्धुषु कलहः आसीत्। यदा सः राज्यं पालयति स्म, कश्चन कस्यापि वियोगं न प्राप्नोति स्म। ततः सः प्राज्ञः राजा पुत्रकामः सन् यज्ञं कृतवान्। भगवतः प्रसादात्, तस्य तुष्टस्य, राजा यथेष्टं वरं प्राप्नोत्। गौतमीतीरं समुपेत्य, देवः महेश्वरः तस्मिन् राजनि प्रकटितः। तदा राजा स्वपत्नी सहितः भवात् पुत्रं प्रार्थितवान्। तदा तुष्टः भवः राजानम् उक्तवान्— "मम तृतीयं नेत्रं पश्य।" ततः सः नरश्रेष्ठः राज्ञा भवस्य नेत्रं दृष्टम्। तस्य नेत्रस्य तेजसा पुत्रः उत्पन्नः, यः महिमा इति ख्यातः, येन महिम्नः स्तोत्रम् अपि रचितम्। भगवतः त्रिपुरान्तकस्य प्रसन्नतायाम् किम् अप्राप्यं? तम् अपि हरिः ब्रह्मा देवाश्च अनुवर्तन्ते। पुत्रं प्राप्य, राजा तीर्याः श्रेष्ठतां प्रार्थितवान्, येन महापातकिनः, घोररोगयुक्ताः, आपद्ग्रस्ताश्च तत्र शरणं युञ्जीरन्। तदा भवः तेषां दुःखार्तानां सर्वाभिलाषसिद्धये तस्य तीर्थस्य प्रधानत्वं दत्तवान्, अतः तत् भवतीर्थ इति प्रसिद्धम्। तत्र स्नानेन दानेन च सर्वाभिलाषः लभ्यते; भवस्य प्रसादेन प्राचीनबर्हिः अपि पुत्रं प्राप। गौतमीतीरे महिमा जातः, स एव भवतीर्थः कथ्यते। तत्र सप्ततिः पुण्यतीर्थानि सन्ति, ये सर्वमङ्गलं ददाति। पण्डितैः सहस्रकुण्डनामकं तीर्थं ज्ञायते, स्मरणमात्रेण मानवः सुखम् आप्नोति। प्राचीनकाले, दशरथस्य रामः महोदधिं सेतुं कृत्वा, लङ्कां दग्ध्वा, रावणादीन् शत्रून् शरेण हत्वा, वैदेहीं उपसृत्य, लोकपालानां साक्षात्, तस्या गुरौ स्थिते, वचनं अभाषत। रामः लक्ष्मणस्य सन्निधौ, वह्निपरिक्षया शुद्धां सीतां संबोध्य, "आगच्छ वैदेहि, त्वं शुद्धा, मम अङ्कं समारुह्य योग्यासी"ति उक्तवान्। तदा प्रख्यातः अङ्गदः हनूमान् च अवोचताम्— "न, वयं वैदेह्या मित्रैः सहिताः अयोध्यां गच्छामः।" तत्र, शुद्धिं प्राप्तायां, भ्रातृभिः मातृभिः सामान्यजनैः च पश्यद्भिः, राजकुमारी शुद्धा इति घोषितम्। शुभे दिने अयोध्यायाम्, त्वं अङ्कारोहणे योग्यासीति, कस्यचित् संदेहः न जायते। तथापि, जनानां अपवादः विशेषतः स्वजनानाम्, निवर्तनीयः; तेषां वचांसि अवज्ञाय, लक्ष्मणः विभीषणेन सह व्यवहत्। रामः जाम्बवता च राजकुमारीम् आहूतवान्; देवा "शिव भव" इति उक्त्वा, सा राजाञ्के समारूढा। हृष्टाः ते शीघ्रं पुष्पकेण प्रययुः; अयोध्यां प्राप्त्वा स्वं राज्यं प्राप्नुवन्। सर्वे तत्र नित्यं प्रमुदिताः, रामे नित्यनिष्ठाः आसन्; किञ्चित् दिने, अधमजनात् विकृतं वचनं समुत्पन्नम्। तस्याः दूषणं, गम्भीरम्, असत्यं, श्रुत्वा, यो न गर्भसम्भूतः, तां परित्यक्तवान्; कुलीनाः मिथ्यापवादमपि न सहन्ते। वाल्मीकेः ऋषेः आश्रमे, लक्ष्मणः सीतां, निष्पापां रुदतीं च, स्वयम् अपि रुदन्, परित्यक्तवान्। सः भीत्या एवं कृतवान्, ज्येष्ठाज्ञां हि नातिक्रमेत; किञ्चित् दिनानि यावत्, तदनन्तरम्... रामः सौमित्रिणा सह अश्वमेधाय दीक्षितः; तत्र रामस्य द्वौ पुत्रौ आगतौ। लवः कुशः च, नारदगायनसमानौ, समग्रं रामायणं गन्धर्वसुष्ठुतिमिव गायन्। राजपुत्रौ, रामकृत्यानि गायतः, यज्ञस्थलं गुणैः विशिष्टं समुपेत्य स्थितौ। तौ रामस्य पुत्रौ, वैदेह्याः अपत्यत्वेन प्रसिद्धौ, समुपन्यस्तौ; ततः पुत्रौ क्रमशः अभिषिक्तौ। तदा तौ अङ्के स्थाप्य, पुनः पुनः आलिङ्ग्य, संसारदुःखपीडितानां, मर्त्यजनानां च, परमविश्रामकारणम् अङ्कारोहणम् इति। तौ पुत्रौ पुनः पुनः आलिङ्ग्य, सदा चुम्बन्, तान् स्नेहेन परिष्वज्य, चिन्तायाम् उपविष्टः, पुनः पुनः दीर्घश्वासं कृत्वा। तस्मिन्नेव क्षणे, लङ्कावासिनः राक्षसाः आगताः। सुग्रीवः, हनुमान्, अङ्गदः, जाम्बवान्, अन्ये वानराः च, विभीषणेन नेतृत्वेन, समुपेत्य, सिंहासने स्थितं राजानं उपागच्छन्। तत्र, सीतां अदृष्ट्वा, हनुमान् अङ्गदश्च सुवर्णवलयभूषितौ, विस्मितौ। तौ पृच्छतः— "भूमिजा माता सीता कुत्र गता? केवलं रामः दृश्यते।" द्वारपालाः अवोचन्— "रामेण सा परित्यक्ता।" लोकपालानां साक्षात्, तत्र गुणवती कथ्यमाना, सीता अग्नौ प्रविष्टवती शुद्ध्यर्थम्; तथापि राजा अनियमितः आसीत्। जनानां वचनेन, रामः स्वप्रियां परित्यक्तवान्; "वयं म्रियाम" इति उक्त्वा, ते पुनः गौतमीं प्रति प्रतस्थिरे। रामः अयोध्यावासिभिः सहितः तयोः समीपं गतः; गौतमीं प्राप्त्वा, परमं तपः उपचरन्। पुनः पुनः स्मृत्वा, दीर्घश्वासं कृत्वा, जगन्मातुः सीतायाः विरहेण, संसारासक्तिं त्यक्त्वा, गौतमीसेवायाम् उत्सुकाः। रामः त्रिलोकनाथः, भ्राता सहितः, तत्र आगतवान्; गौतमीतीरे स्नात्वा, शिवपूजायाम् प्रवृत्तः। सहस्रैः परिवृतः, सर्वदुःखं त्यक्त्वा, यत्र एष वृत्तान्तः अभवत्, तत् स्थलम् "सहस्रकुण्ड" इति प्रसिद्धम्।