कथं भवति—एकदा महात्मा कश्चन महता प्रयत्नेन शिवं, जनार्दनं, ब्रह्माणं, सूर्यं, गङ्गां, अन्यांश्च देवतान् श्रद्धया पूजयामास। यः पुनः विपत्तिं प्राप्तः सन् न पुण्यक्षेत्राणि न देवतानि सेवते, स जीवः कालवशः किमवस्थां प्राप्नोति? यस्तु एकमेव प्रभुं शरणं गत्वा, गौतमीसेवायां प्रवृत्तः, परमश्रद्धां लब्ध्वा संसारेषु विरक्तः स्यात्, स बहून्यग्निहोत्रादीनि यज्ञान् ऋत्विग्भिः सह कृत्वा विपुलं दानं दत्त्वा, वेदविधीनां केन्द्रभूतः अभवत्। तस्मात् स देशः 'यज्ञद्वीप' इति प्रसिद्धः। पूर्णचन्द्ररात्रौ तत्र उर्वशी स्वयमेव आगच्छति। यः कश्चित् तस्मिन् काले श्रद्धया तं द्वीपं प्रदक्षिणाम् करोति, स पृथिवीं समुद्रयुक्तां नभः सह प्रदक्षिणीकृत्य, तत्रैव वेदस्मृति: यज्ञस्मृति: च जायते। यः तत्र पुण्यकर्माणि करोति, स सर्वयज्ञानां फलं प्राप्नोति। स देशः 'ऐलतीर्थ' इति विज्ञेयः, 'पुरूरवाः' इति च। स एव 'वासिष्ठ' इति च, 'नदीविभाग' इति च प्रसिद्धः। ऐलराज्ञः अधिनि कदापि नदीविभागः कर्मसु न जातः। उर्वश्याः स्थले नदीविभागः सम्पूर्णमार्गे वसिष्ठेन गङ्गया च कृतः। एवं नदीविभागः दृश्यादृश्यकामानां सिद्धिदः अभवत्। तत्र सप्तशतानि उत्कृष्टानि तीर्थानि सन्ति इति वदन्ति। तत्र स्नानदानानि सर्वयज्ञानां फलं ददाति। नदीविभागे स्नात्वा, यः एतान् देवान् पश्यति, स अत्र वा परत्र वा कदापि पतनं न प्राप्नोति; सर्वोत्कर्षं प्राप्य, स्वर्गे इन्द्रवत् आनन्दति। तत्रापि 'नन्दीतट' इति पुण्यस्थलं वेदविद्भिः प्रसिद्धम्। तस्य माहात्म्यं शृणु, हे नारद। अत्रेः पुत्रः बलवान् चन्द्रमाः सर्वान् वेदान् धनुर्वेदं च यथाविधि अधीतवान्। जीवात् सर्वविद्यां ज्ञात्वा, चन्द्रमाः गुरुमान्यतां कर्तुम् उद्यतः। तदा बृहस्पतिः तुष्टः सिष्यं चन्द्रं प्रति उवाच—'मम प्रिया तारा, रत्याः सदृशी दीप्तिमती' इति। ततः चन्द्रमाः गृहं प्रविश्य तां पृष्टवान्। तारां ताराभिमुखीं दृष्ट्वा तस्याः करं गृहित्वा, कामवशात् बलात् स्वगृहं नीतवान्। स तदा क्षमासागरः, बुद्धिमान्, धैर्यवान्, आत्मसंयमी च आसीत्। यावत् पुरुषः विषये स्त्रीणां लोचनजालैः विशेषेण न बद्धः, तावत् स दीर्घलोचनाम् स्त्रियं रहसि न अन्वेष्टुम् इच्छति। तथापि तादृशीं स्त्रीं दृष्ट्वा, कस्य मनः कामवशं न यास्यति? अतः साध्वी स्त्री कदापि अन्यं पुरुषं न पश्येत्। कुलीनस्त्री स्वधर्मभयात् रहस्यकर्माणि सावधानतया आचरितुम् अर्हति; सेवकैरावेदिते सति, सत्वरं तस्मात् स्थानात् निर्गच्छेत्। तस्याः तादृशं दुष्कृत्यम् आलोक्य, बृहस्पतिः कुलीनचित्तः कोपात् शप्त्वा, तं दुष्कृतिनं कठोरैः वाक्यैः तिरस्कृतवान्। यः स्वप्रियाम् अन्येन अपहृतां पश्येत्, सः—even यदि ईश्वरः स्यात्—तद् सहनं न शक्नोति। अतः चन्द्रः अपि कोपात् तस्य कृते युद्धम् अकरोत्। चन्द्रः शापैः न नश्यति, न शस्त्रैः, न देवमन्त्रैः; न च बृहस्पतेः मन्त्रैः हन्यते। ततः चन्द्रः तारां स्वगृहे स्थापयित्वा, बहूनि वर्षाणि तया सह, तथा रोहिण्या अपि, निर्भयम् उपभोगम् अकरोत्। तस्मिन् काले, स न देवैः, न कोपैः, न शापैः, न मन्त्रैः, न राजभिः, न ऋषिभिः, न सामदानेन, न दण्डेन, न विभेदेन अपि, पराजितः अभवत्। गुरुस्तु सर्वोपायैः प्रयत्नं कृत्वा अपि भार्यां पुनः न प्राप्य, तदा जीवः नीतिमार्गं स्मृत्वा—'धीरः स्वहितं त्यक्त्वा मानं स्वीकृत्य अपमानं कुर्यात्, स्वार्थहानिः हि मूर्खता' इति—निश्चयेन, यः जानाति, स किञ्चिदपि उपायेन स्वकार्यं साधयेत्; विमूढा तु शीघ्रं विनश्यन्ति। एवं निश्चित्य, स मुनिः शुक्रं प्रति गतः, तं सर्वं निवेदयामास। कविः आगतम् ज्ञात्वा, यथार्हं सत्कृत्य, उपवेशने, विश्राम्य, सन्तुष्टः, दैत्यगुरुः आगमनकारणं पप्रच्छ। शत्रुः अपि स्वगृहं प्राप्तः, तस्य द्रोहं न कर्तव्यः इति, स तस्मै भार्याहरणस्य वृत्तान्तं विस्तारतः निवेदयामास। बृहस्पतेः वचनं श्रुत्वा, कविः कोपितः अभवत्; नारदः अपि शिष्यचन्द्रस्य अतिक्रमे श्रुत्वा, तं अपराधं मत्वा, कोपात् कविः वचः प्रोवाच—'यदा तव प्रिया भार्या, अन्येन अपराधिता, तव समीपं नीत्वा, सत्कृत्य, चन्द्रं गुरुद्रोहेन शप्त्वा, तदा अहं भक्षयिष्यामि, पातुं, शयनं, भाषणं च करिष्यामि; तव प्रियतमा तव समीपं पुनः आगता चेत् एव।' एवं जीवाय उक्त्वा, दैत्यगुरुः शुक्रः तत्रतः गतः। स शिवं महता प्रयत्नेन पूजयित्वा, परां सिद्धिं प्राप्तवान्। शङ्करात् विविधवरान् प्राप्य, भवेण पूजितः, शिवस्य प्रसादात् देहिनां किम् असाध्यम् इह? शुक्रः जीवेन सह, यत्र चन्द्रः तिष्ठति तत्र गत्वा, चन्द्रं प्रबलम् शप्त्वा, 'मम वचनं शृणु, हे सोम!' इति उच्चैः उक्तवान्। 'त्वं पापकृत्य अहङ्कारात् पापात् अपि पापतरं कर्म कृतवान्; अतः, हे सोम, कोढेन पीडितो भव' इति मुनिः क्रुद्धः शप्तवान्। मुनिशापदीप्तः चन्द्रः तत्क्षणात् मृगचिह्नितः अभवत्। गुरुद्रोहं, स्वामिद्रोहं, सखिद्रोहं वा कृत्वा, कः नाशं न प्राप्नोति? एवं पुण्यक्षेत्राणां, धर्मस्य, गुरुभक्तेः, तथा पापस्य च परिणामः, अत्र स्पष्टं दृश्यते।