सुरान् विजित्य स राजा पुनः सुरलोके सम्यग् सम्मानिते प्रतिनिवृत्तः। तत्र तस्य महात्मनः वसिष्ठः पुरोहितश्रेष्ठः उपदेशं दत्तवान्। अथ तस्मिन्नेव काले, यदा उर्वश्याः प्रस्थानं श्रुत्वा स राजा शोकाभिभूतः अभवत्, न यज्ञान् अकरोत्, न अन्नं भुक्तवान्, न शृणोति, न पश्यति च। तदा पुरोहितश्रेष्ठः तं नृपं मृतकल्पं युक्तियुक्तैः वाक्यैः प्रबोधितवान्। सः उवाच—“सा हि मृताभूत्, महाबुद्धे राजन्, मा शोच। एतादृशे भावे त्वां अशुभाः शीघ्रगामिनः शक्तयः न स्पृशेयुः। त्वं स्त्रीणां हृदयं न जानासि, वनेचरस्य शृगालस्य यथा, तथा तासां चित्तम्। अतः नृपते, मा शोच। को हि लोके, राजेन्द्र, स्त्रीभिः न छिद्रितः? तासां स्वभावः कपटं, क्रूरता, चपलता, कौशलं च। एवं स्वभावः तासां, कथं ताः सुखस्य कारणं स्युः? कालस्य प्रभावेन कः न विनष्टः? यः कीर्तिम् इच्छन् प्राप्नोति, सः कः? कः न मोहितः श्रीया, वा स्त्रीभिः न पीडितः? येषां मनांसि मत्तानि, तेषां सत्यम् इव स्वप्नमाया च। स्त्रियः कस्य सुखस्य कारणम्? इति ज्ञात्वा, त्वं शोकमुत्सृज, बुद्धिमन्। शोकितानां त्रिषु लोकेषु शङ्करः, विष्णुः, गङ्गा वा, अन्यः नास्ति शरणम्।” एवं श्रुत्वा, राजा तं शोकं जित्वा, परमधार्मिकः ऐलः गङ्गायाः मध्ये स्थित्वा, महता प्रयत्नेन शिवं, जनार्दनं, ब्रह्माणं, सूर्यं, गङ्गां, अन्यांश्च देवान् पूजयामास। यः दुःखपतितः पुण्यक्षेत्राणि वा देवान् न सेवते, स कालवशः प्राणी किं स्थानं प्राप्नोति? यः एकं प्रभुं शरणं गच्छति, गौतमीं सेवितुम् उत्सुकः, परमश्रद्धां प्राप्य, विषयेषु विरक्तः, सः बहून् यज्ञान् ऋत्विग्भिः सह कृत्वा, विपुलं दानं दत्त्वा, वेदकर्मणां द्वीपः अभवत्; तस्माद् यज्ञद्वीप इति ख्यातः। पौर्णमास्यां रात्रौ उर्वशी तत्र आगच्छति; तदा यः भक्त्या द्वीपं प्रदक्षिणां करोति, स पृथिवीं सागरसहितां नभः च प्रदक्षिणीकृत्य, तत्र वेदस्मरणं यज्ञस्मरणं च भवति। यः तत्र पुण्यकर्माणि करोति, स वेदयज्ञफलम् लभते; तं स्थलम् ऐलतीर्थं विद्धि, पुरूरवः इति च कथ्यते। तत् वासिष्ठम् अपि उच्यते, तत्रैव स्रोतसः विभागः; ऐलराज्ञः काले, कस्यापि कर्मणि स्रोतसः विभागः नाभूत्। उर्वश्यास्थाने स्रोतसः विभागः, सम्पूर्णगङ्गापथः, वसिष्ठेन गङ्गया च विभागितः। एवं स स्रोतसः विभागः दृश्यादृश्यकामदः अभवत्; तत्र सप्तशतानि उत्तमानि पुण्यक्षेत्राणि इति श्रूयते। तत्र स्नानं दानं च सर्वयज्ञफलप्रदं; स्रोतसः विभागे स्नात्वा, यः तान् देवान् पश्यति, तस्यात्र वा परत्र वा स्रोतसि पतनं नास्ति; सर्वोत्कर्षं प्राप्य, सः स्वर्गे इन्द्रवत् रमते। नारद, वेदवितां ज्ञातं नन्दीतटाख्यं पुण्यक्षेत्रं तव कथयामि, शृणु। अत्रेः पुत्रः महाबलः चन्द्रमाः, सर्वाणि वेदान् धनुर्वेदं च यथाविधि अधीतवान्। जीवात् सर्वविद्यां प्राप्य, चन्द्रमाः—“आचार्यं पूजयिष्यामि”—इति उक्त्वा, बृहस्पतिः तुष्टः चन्द्राय शिष्याय एवं वदति—“मम प्रिया तारा, रत्याः सदृशप्रभा।” ततः चन्द्रमाः गृहं प्रविश्य, तारां दृष्ट्वा, ताराम् हस्तेन गृहीत्वा, कामात् स्वगृहं बलात् आनयत्। तदा सः क्षमासमुद्रः, बुद्धिमान्, धीरः, आत्मवान्। यावत् पुरुषः स्त्रीणां कामदृष्टिपाशेन विशेषतः न बद्धः, तावत् सः ललितलोचनां स्त्रीं रहसि न अन्वेष्टुम् इच्छति। तादृशीं स्त्रीं दृष्ट्वा, कस्य मनः न वशीभवति? अतः साध्वी स्त्री अन्यं पुरुषं न पश्येत्। कुलजा स्त्री, स्वधर्मभयात्, रहस्यकर्माणि सावधानता कर्तव्यानि; यदि परिचारकैः दृष्टा, तदा शीघ्रं उत्तिष्ठेत् निष्क्रान्ता च भवेत्। तस्याः तादृशं कर्म दृष्ट्वा, बृहस्पतिः, सत्त्ववान्, क्रोधात् तं शप्त्वा, तस्य दुष्कृतस्य तीक्ष्णानि वचनानि उक्तवान्। कः स्वप्रियां परगृहीतां दृष्ट्वा सहनं शक्नुयात्, अपि स्वामी चेत्? चन्द्रमाः अपि क्रोधात् तस्य कृते बृहस्पतेः सह युद्धम् अकरोत्। चन्द्रः न शापैः, न शस्त्रैः, न देवमन्त्रैः नाश्यते; बृहस्पतेः मन्त्रैः अपि सः न हन्यते। ततः चन्द्रमाः तारां स्वगृहे स्थापयित्वा, तया सह वर्षाणि बहूनि रममाणः, निर्भयः रोहिणीं अपि उपभुक्तवान्। तदा सः न देवैः, न क्रोधैः, न शापैः, न मन्त्रैः, न राज्ञः, न ऋषिभिः, न साम्ना, न भेदेन, न दण्डेन च विजितुं शक्यः। यदा गुरुः सर्वेषां उपायानां प्रयत्नस्य च व्ययेन अपि पत्नीं न पुनः प्राप्नोत्, तदा जीवः नीतिपथं स्मरत्। यः स्वार्थं निहत्य मानं, अवमानं गृह्णाति, सः पण्डितः; स्वार्थहानिः हि मूर्खता। ये जानन्ति, ते यथाकथञ्चित् कार्यसिद्धिं कुर्वन्ति; गर्विताः मोहिताश्च शीघ्रं नश्यन्ति। एवं निश्चित्य, सः बुद्धिमान् शुक्रं गत्वा, तं सर्वं निवेदयामास; कविः तं आगतम् ज्ञात्वा, सत्कारं कृत्वा, सम्मानितवान्।