कण्वः यज्ञकर्मणि द्वितीयं हविर्दातुमुद्यतः, हविःग्रहणाय हस्ते हविः गृह्णन्, तस्मिन्नेव क्षणे वह्निः सहसा निर्वापितः। तदा कण्वः चिन्तायामग्निष्टः, किमिदानीं कर्तव्यं इति मनसा बहुधा विचिन्त्य, महतीं क्लेशावस्थां प्राप्तः। तयोः हव्योत्सर्गयोर्मध्ये यज्ञाग्निर्निरुद्धः, तस्मात् वेदविहितं लौकिकं चान्यं वह्निं सम्पादयितव्यमिति मनसि तस्यासीत्। कुत्र द्वितीयं हविर्देयम्? कुत्र नवमग्निः सम्पाद्यः? इति विचारयतः तस्य दिव्यः शब्दः समुत्पन्नः। "नात्रान्यः वह्निः सम्पाद्यः; यानि शिष्टानि समीपे तिष्ठन्ति, तानि एव पर्याप्तानि।" इति दिव्यवाणी। "यदा काष्ठं अर्धदग्धं स्यात्, तदा हविः समर्पय," इति ब्राह्मणश्रेष्ठ कण्वमुवाच। कण्वः "न" इति प्रत्यवदत्, तदा पुनः सैव दिव्यवाणी श्रूयते स्म। "अग्नेः पुत्रो हिरण्यः, तस्य पिता अपि पुत्रः; यत् पुत्राय दीयते प्रियतमे, तत् पित्रे प्रियं भविष्यति। पित्रे दातव्यं, पुत्रः अपि दद्यात्; तेन कोटिगुणं सुखं लभ्यते," इति दिव्यवाणी। ततः सर्वे महर्षयः धर्मस्य सर्वस्वं निश्चित्य, यथाविधि कर्म अकुर्वन्। तद्विदित्वा, अस्मिन्लोके यत् पुत्राय दीयते, तत् पित्रे एव भवति। पुत्रादिभिः लाभेन, यथायोग्यं पितरौ स्नेहम् आप्नुतः; अन्येन न केनचित् लोकेन, इति प्रसिद्धम्। एष धर्मः लोके प्रसिद्धः, सर्वेषु लोकेषु पूजितः; यत्र दत्तं तत्र सर्वं पुण्यं कोटिगुणं भवति। मनसः क्लेशविमोचनं जायते, महत् सुखं सम्पद्यते; पुनः सैषा वाणी तस्मिन्कण्वतीर्थे श्रूयते स्म। तत् तीर्थं महतीर्थं जातं, हे कण्व, पुण्यबलात्; त्रिषु लोकेषु सर्वेषां तीर्थानां फलात् अधिकं फलं ददाति। यत् तत्र कृतं — स्नानं, दानं, अन्यानि च — श्रद्धया समाधिना च, सर्वं पूर्णफलम् आप्नोति, कोटिगुणं, हे मुने। यत् अत्र जनैः क्रियते — स्नानं, दानं, इत्यादि — तद् अपि कोटिगुणं भवति; तस्मात् तत् तीर्थं "कोटितीर्थ" इति प्रसिद्धम्। यत्र अयं अग्नेयकण्वस्य हिरण्यनप्त्रवाणीसम्बन्धितः प्रसङ्गः जातः, तदेव कोटितीर्थं, यः शतकोटितीर्थफलप्रदः। कोटितीर्थस्य महिमा वाचस्पत्यादिभिरपि, अन्यैर्वा देवैः, न वर्णनीयः। यदत्र यथाकिञ्चित् क्रियते, तद् गोदावर्याः प्रसादेन सर्वं कोटिगुणं भवति। यः कोटितीर्थे एकां गावं द्विजश्रेष्ठाय ददाति, स कोटिगवां फलं प्राप्नोति तस्य तीर्थस्य प्रभावात्। यः तस्मिन्त्रीर्थे विशुद्धः सन् श्रद्धया भूमिं ददाति, स कोटिगुणं फलम् आप्नोति। गौतमीतीरे सर्वत्र पितृदत्तं श्रेष्ठं, विशेषतः कोटितीर्थे; तत्र अनन्तं फलं लभ्यते। मुनयः जानन्ति तत्र सप्तचत्वारिंशत्त्रयं तीर्थानि, एकमेकं न्यूनम्। अथ गङ्गायाः उत्तरतीरे "नरसिंह" इति प्रसिद्धं तीर्थं, यस्य प्रभावं सर्वरक्षादं वर्णयिष्यामि। हिरण्यकशिपुः पूर्वं बलिनां श्रेष्ठः, तपसा वीर्येण च देवैः अपि अजैषीत्। सः पुत्रद्वेषेण मलिनचित्तः, हरिभक्तः पुत्रः, सभायां स्तम्भात् प्रादुर्भूतः, सर्वव्यापित्वं प्राकाशयत्। नरसिंहेण तं हत्वा, तस्य सैन्यं अपि पलायितम्; ततः युद्धे सर्वान् महादैत्यांश्च एकैकशः हत्वा, महान् मृगः— अधस्तात् शत्रून् विजित्य, देवलोकं गतवान्; तत्र जित्वा, पृथिवीं प्राप्तः, पर्वतवासिनः दानवान् अपि हत्वा। प्रभुः मृगरूपेण, समुद्रे, नदीषु, ग्रामे, वने, विविधरूपधारिणः दानवान् हत्वा। तस्य नखाः वज्रात् अपि दृढतराः, कोपोत्कम्पितजटाः, आकाशगामिनः, वातवासिनः, तेजोमण्डलप्रविष्टांश्च दानवान् प्रहारैः पातयामास। असुरयोषितां गर्भोत्पत्तिध्वनिसदृशं गर्जनं कृत्वा, सर्वराक्षसान् विजित्य, प्रलयाग्निवत् भीषणदृष्ट्या निरीक्ष्य। करस्पर्शैः, तीव्रगात्रचेष्टाभिः, असुरान् चूर्णीकृत्य, बहुविधान् हत्वा, हरिः गौतमीतीरं गतः। तत्र दण्डकाधिपतेः शत्रुः "अम्बर्य" नाम, पद्मसमुत्थितः, मनोनेत्रानन्ददः, प्रसिद्धः अभवत्। सः देवैः अजय्यः, महाबलसमन्वितः; तेन तीव्रं भीषणं रोमाञ्चनं युद्धम् आरब्धम्। अस्त्रशस्त्रयुद्धं हरीणां दैत्यपुत्रस्य च अभवत्; तं शत्रुं, श्रीहरीः, उत्तरतीरे हत्वा। गङ्गायाः उत्तरे तीरे "नरसिंहतीर्थ" नाम, त्रैलोक्ये प्रसिद्धम्; तत्र स्नानदानादिकं सर्वपापापहं भवति। सदा सर्वरक्षादं, जरामरणनिवारकं; यथा सर्वेषु देवेषु हरिसमः नास्ति। सर्वेषां तीर्थानां मध्ये तत् तीर्थं श्रेष्ठतमम्; तत्र स्नात्वा नरहरिं पूजयेत्। स्वर्गे, पृथिव्यां, अधस्तात् वा, तस्य किञ्चिदपि दुष्करं नास्ति; अत्राष्टौ तीर्थानि, हे नारद, मुनिभिः उक्तानि। प्राज्ञाः वदन्ति, प्रतितीर्थं कोटितीर्थफलप्रदं; श्रद्धाभावेन अपि स्मृतं नाम पापानि नाशयति। यत्र नरसिंहः स्वयमेव सदा विराजते, तत्र सेवाफलं कः वर्णयितुमर्हति? यथा क्वापि देवेषु नरहरिसमानः नास्ति, तथा क्वापि तीर्थेषु नरसिंहतीर्थसमं नास्ति।