स्नानदानश्रवणपाठनानि तत्र सर्वपापहराणि, भोगमोक्षप्रदायकानि च सन्ति। अप्सरसां युग्मं तद्भवने कथितम्, तस्य च संयोगः; दक्षिणतीरे तं पुण्यस्थलं स्मृत्वा एव सुभगत्वं लभ्यते। नात्र संशयः—तत्र स्नानकर्मादिकं कुर्वन् नरः वा साध्वी स्त्री च मुक्तिं प्राप्नोति, विशेषतः स्त्री रजोनिवृत्त्या स्नात्वा यदा तत्र कुर्यात्। अपत्यहीना अपि स्त्री यत्र स्नानदानादिभिः पत्युस्सहवासं कुर्वन्ती, तत्र त्रिमासाभ्यन्तरे पुत्रं लभते; अन्यथा मम वचनं मिथ्या स्यात्। अप्सरसां युग्मतीर्थं नाम च तस्य कारणं च अहं ते सम्प्रत्यवक्ष्यामि, नारद, शृणु। तत्र महद्वैरं बभूव—विश्वामित्रवसिष्ठयोः, ब्रह्मत्वार्थं गाधिसुतः तपः कुर्वन् नियमं पालयन् स्थितः। तदा गङ्गाद्वारमुपविष्टे विश्वामित्रे, इन्द्रेण मेनका प्रेषिता—"गच्छ, शुभे, ममाज्ञया तं तपःच्युतिं कुरु।" इन्द्रवचनेन प्रेरिता मेनका विश्वामित्रस्य तपः भङ्क्त्वा कन्यां दत्त्वा पुनरिन्द्रपुरीं जगाम। तस्याः प्रयाते, गाधिसुतः सर्वं स्मृत्वा तं देशं परित्यज्य देवप्रियं तीर्थं गच्छति। स गङ्गायाः दक्षिणतीरं जगाम, यत्र कालञ्जरहरौ तपस्यन्तौ स्थितौ; तत्र पुनः सहस्राक्ष इन्द्रः तं सम्बोधयामास। तदा उर्वशी, मेना, रम्भा, तिलोत्तमा च, भीता कम्पमाना, गन्तुमनिच्छन्त्यः तस्थुः; पुनः शचीपतिः ताः संबोधितवान्। ताः उभे गर्विता अतिगम्भीरा च, सहस्राक्षं पुरन्दरं प्रत्युवाचतुः—"वयं गाधिसुतं तपस्विनं नृत्यगीतसौन्दर्ययौवनबलैः पतयिष्यामः। यस्य चक्षुःस्मितवाक्यविलासेषु कामदेवः नित्यं वसति, तं को न जेतुम् अर्हति?" इन्द्रेण अनुमते, ताः महानदीं गत्वा, विश्वामित्रं महर्षिं तपस्यन्तं दृष्ट्वा। स तु मृत्युवत् दुर्जयः, धूर्जटिवत् पृथिव्यां स्थितः; सहस्रवर्षाणि ताः तं द्रष्टुं न शेकुः। ताः दूरे स्थित्वा नृत्यगीतस्तुतिभिः तल्लीनाः; तदा स ऋषिसिंहः ताः दृष्ट्वा कोपपूरितः। एवं विरोधं दृष्ट्वा को न कोपं न कुर्यात्? स महाबाहुः, वीतरागोऽपि, इन्द्रं सस्मितम् अवदत्। अप्सरसाभ्यां विमुक्तः सहस्राक्षः, इव वदन्, गाधिसुतेन शप्तः—"त्वं द्रवस्वरूपो भविष्यसि।" "मां धावयितुमिहागतः असि, तस्माद्वेगवान् भविष्यसि;" पश्चात्ताः तयोः प्रार्थनया तं शापं मोचयामास। यदा तौ दिव्यरूपेण गङ्गां समागच्छतुः, तदा तद्भ्यां शापात् सद्यः नदीरूपे प्राप्ते। तदेव अप्सरसां युग्मं द्वे नद्यौ अभवताम्; ताभ्यां संयोगः, ताभ्यां गङ्गासुसंयोगश्च जातः। स सर्वेषु लोकेषु शिव इति प्रसिद्धः, भोगमोक्षप्रदः; स तत्रैव स्थित्वा सर्वसिद्धिदः दृश्यते। तत्र स्नानदर्शनाभ्यां सर्वबन्धविमुक्तिः स्यात्। गङ्गायाः दक्षिणतीरे कोटितीर्थं नाम प्रसिद्धम्; तस्य केवलं स्मरणेन सर्वपापविमुक्तिः स्यात्। यत्र कोटीश्वरदेवः स्थितः, तत्र सर्वं कोटिगुणं भवति; तत्र शुभतीर्थदातृणां द्वे कोट्यौ पूर्णतः विद्येते। तत्र अहं कथा वक्ष्यामि, नारद, शृणु। कण्वस्य ज्येष्ठपुत्रः, बाहीक इति प्रसिद्धः। कण्वः, प्रजासु ख्यातः, वेदवेदाङ्गविद्, स्वपत्नीसमेतः यज्ञकर्मकुशलः। स गौतमीतीरे प्रतिष्ठितः, लोकसम्मानितः, प्रातःसवनकर्म कुर्वन्, स्वपत्नीयोगेन, अग्नौ हुत्वा। सदा तत्र स्थित्वा, कदाचित् यज्ञाय संयुज्य, अग्नौ एकं हविः दत्तवान्। द्वितीयं हुतुं दातुं स यज्यद्रव्यं हस्ते गृहीत्वा, तावत् अग्निः तस्मिन्क्षणे शान्तः। तदा कण्वः चिन्तायामग्निः, किं कर्तव्यमिति विचिन्त्य, अन्तः स्वचित्ते महान् शोकं प्राप। द्वयोर्याज्ययोरन्तरे अग्निः शान्तः, अन्योऽग्निः वेदशास्त्रानुसारं प्राप्यः। कुत्र द्वितीयं हुतुं दद्यात्? कुत्र चान्यं अग्निं प्राप्नुयात्? इति चिन्तयतः, तस्मिन्क्षणे दिव्यः शब्दः श्रुतः—"अत्रान्यं अग्निं न प्राप्नुयाः; यत्किञ्चित् शिष्टं समीपे अस्ति, तेनैव सन्तुष्टः भव।" अर्धदग्धकाष्ठे, विप्रवर, हुतुं दद्यात्; कण्वः 'न' इति उक्त्वा, पुनः स एव दिव्यः शब्दः श्रुतः। "अग्नेः पुत्रः हिरण्यः; पितरं पुत्रोऽपि; यत्पुत्राय दीयते, प्रियतमे, तत्पितुः प्रियाय भवति। पित्रे दद्यात्, पुत्रोऽपि दद्यात्; तद्दानं कोटिगुणं सुखदं भवति।" इति दिव्यवाणी, ततः सर्वे महर्षयः। धर्मस्य सर्वं निर्णीय, तदनुसारं कृतवन्तः; एतद्विज्ञाय, अस्मिन्लोके, यत्पुत्राय दीयते, तत्पितुः भवति। सन्ततिसौख्यादिभिः पित्रोः स्नेहः यथोचितं जायते; अन्यथा न कदापि, इति लोके प्रसिद्धम्।