पुरुः तदा पितरं ययातिं प्रत्युवाच—“न, अहं वृद्ध्याऽभिभूतः। देहिनां विकाराः दुरत्ययाः, तात। कालक्रमेण आगता वृद्धिः सर्वेषां देहिनां सह्यैव। किन्तु यद्येषा वृद्धिः पितृसेवायै स्वीकृता, कथं त्यज्येत?” पुरुः पुनः अवदत्—“देहिनां मृत्युर्हि तद् पापात् श्रेयः, यत् स्वीकृत्य त्यज्येत; अथवा तपसा वृद्धिं विनाशयिष्यामि।” इति पितरं सम्यक् उक्त्वा, पुरुः परमगङ्गां गत्वा, गौतमीं दक्षिणतीरे, महान् तपः समारम्भत्। दीर्घकालं तस्मिन्नेव तपस्यन्, परमगुणैः भूषितः, लोकातीतः शिवः भगवान् तुष्टः अभवत्। सः पुरुम् उवाच—“किम् दातव्यं ते?” तदा पुरुः प्रणम्य प्रार्थयामास—“देवेश, पितृशापात् प्राप्तां वृद्धिं नाशय; भगवन्, भ्रातृणां क्रोधशापं अपि विमोचय।” शिवः, जगदधिपः, “तथास्तु” इति उक्त्वा, शापजां वृद्धिं विनाशयामास, भ्रातृणां शापं अपि विमुक्तवान्। ततः प्रभृति तद् तीरं जरारोगनाशनं प्रसिद्धम् अभवत्; स्मरणमात्रेण अपि अकालवृद्धिः तथा रोगाः नश्यन्ति। तस्माद् नाम्ना कालञ्जरः इति विख्यातम्; ययातिः, नहुषः, पौरः, शौक्रः, शर्मिष्ठा इति अपि कथ्यते। तत्र तादृशानि तीर्थानि सन्ति, शताधिकानि अष्टोत्तरशतं, सर्वसिद्धिदानि। स्नानदानश्रवणजपैः तत्र सर्वपापानि नश्यन्ति, भोगमोक्षौ च लभ्येते। अप्सरः-युग्मस्य वर्णनं तथा तयोः संयोगः उक्तम्; दक्षिणतीरे तद् पुण्यतीर्थं, स्मरणमात्रेण सौभाग्यं लभ्यते। तत्र स्नानादि विधिवत् कृत्वा, स्त्री वा पुरुषः, मोक्षं निश्चितं प्राप्नोति; विशेषतः स्त्री रजोनिर्गम्य स्नात्वा यदा तत्र कर्म करोति। यदि स्त्री स्नानदानादि कृत्वा पत्या सह तिष्ठति, तदा त्रीणि मासानि मध्ये पुत्रं जनयति; अन्यथा मम वचनं मिथ्या स्यात्। अप्सरः-युग्म-तीर्थस्य नाम्नः कारणं कथयिष्यामि, नारद, शृणु। महान् स्पर्धा जातः, ब्रह्मन्, विश्वामित्रवसिष्ठयोः मध्ये; गाधिपुत्रः ब्रह्मत्वाय तपस्याम् नियतव्रतः स्थितः। गङ्गाद्वारे उपविष्टः, मेनका इन्द्रेण प्रेषिता; “स त्वं, शुभे, मम आज्ञया तं तपसः च्यावय।” इन्द्राज्ञया मेनका विश्वामित्रं तपसः च्यावयित्वा, कन्यां दत्त्वा, पुनः इन्द्रपुरीं गतवती। तस्याः गमनानन्तरं, गाधिपुत्रः सर्वं स्मृत्वा, तद् स्थानं परित्यज्य, देवप्रियं तीर्थं अगच्छत्। दक्षिणगङ्गां गतः, यत्र कालञ्जरः हरः च तपस्याम् स्थितौ; तत्र इन्द्रः, सहस्राक्षः, पुनः तम् उवाच। तदा उर्वशी, मेना, रम्भा, तिलोत्तमा, भीता कम्पमाना, “न गच्छेम” इति उक्तवन्त्यः; पुनः शचीपतिः उक्तवान्। गर्विता अतिगम्भीरा, सहस्राक्षं पुरन्दरं प्रत्युवाचुः। “गाधिपुत्रं तपोधीमन्तं नृत्यगीतसौन्दर्ययौवनबलैः च्यावयिष्यामः। यस्य दृष्टिस्मितवाक्यलालित्ये कामदेवः सदा वसति—कः तान् न सहेत?” सहस्राक्षः अनुमोदितः, ताः महानदीं गत्वा, विश्वामित्रं महर्षिं तपस्याम् स्थितं ददृशुः। स मृत्युवत् दुर्गमः, पृथिव्यां धूर्जटिवत् स्थितः; सहस्रवर्षाणि ताः दृष्टुं न शेकुः। दूरस्थाः, नृत्यगीतस्तुतिभिः मग्नाः, तं दृष्ट्वा, स महर्षिः क्रोधेन पूर्णः अभवत्। “को न क्रुद्धः स्यात् तादृशं विपरीतं दृष्ट्वा? वीर्यवानपि, कामरहितः, इन्द्रं हसन् अवदत्।” अप्सरः-युग्मस्य मोचनात्, सहस्राक्षः गाधिपुत्रेण शप्तः—“द्रवस्वरूपं भविष्यसि।” “माम् च्यावयितुम् आगतः, तस्माद् लघुस्वरूपं भवान् भविष्यति”; ताः तेन प्रसन्नः शापमुक्तिं ददात्। यदा तौ दिव्यरूपेण गङ्गायाः संयोगं कृतवन्तौ, तदा शापेन तौ नदीरूपेण अभवताम्। तद् अप्सरः-युग्मं द्वे नदीरूपे विख्यातम्; तयोः संयोगः, गङ्गासु संमिलनं अभवत्। सर्वेषु लोकेषु शिवः, भोगमोक्षप्रदः, तत्र प्रतिष्ठितः, सर्वसिद्धिदः साक्षात्। तत्र स्नानदर्शनात् सर्वबन्धनात् विमुक्तिः भवति। दक्षिणगङ्गायाः कोटितीर्थं विख्यातम्; स्मरणमात्रेण सर्वपापविमुक्तिः। यत्र कोटीश्वरः देवः अस्ति, तत्र सर्वं कोटिगुणितं भविष्यति; शुभतीर्थेषु द्वे कोट्यः पूर्णतया सन्ति। तत्र कथां प्रवक्ष्यामि; शृणु, नारद। कण्वस्य ज्येष्ठः पुत्रः, बाह्लीकः नाम, प्रसिद्धः। कण्वः, लोकप्रसिद्धः, वेदवेदाङ्गविद्, स्वपत्नी सह वेदज्ञः, यज्ञकर्माणि कृतवान्। स गौतमीतीरे वसन्, लोकसम्मानितः, प्रातःकर्माणि पत्न्या सह, एकाग्रः, अग्नौ होमं कृतवान्। सदा तत्र स्थितः, कदाचित् यज्ञाय सज्जीकृत्य, एकं हविः प्रदत्तवान्।