शृणु प्रियं कथाम्। सर्वे प्राणिनः कर्मणा एव सिद्धिं प्राप्नुवन्ति, कर्मैव सर्वत्र व्याप्यते, तस्मात् कर्मविनाऽन्यत् किञ्चिदपि नास्ति। ज्ञानाध्ययनं, यज्ञकर्म, योगाभ्यासः, शिवपूजनं—एतानि सर्वाणि कर्मैव; न हि कश्चन जीवः अत्र अकर्मा भवति। अतः केवलं कर्म कारणम्, अन्यद् मोहिनां व्यवहारे एव दृश्यते। यत्र मुनयः संवादं कुर्वन्ति, तत्रैव भगवान् महेश्वरः सन्निहितः। सः परमेश्वरः अन्तिमं निर्णयं कृतवान्—सर्वं जनाः कर्मणा एव प्राप्नुवन्ति, विशेषतः मार्कण्डं केन्द्रं कृत्वा; अतः तत् तीर्थं मार्कण्डं इति प्रसिद्धम्। गङ्गायाः उत्तरतीरे मुनिसंघैः सेवितं पवित्रं तीर्थं, पितॄणां शुद्धिकरं, स्मरणमात्रेणापि पुण्यदायकम्। तत्रैव जगन्नाथः न्यवेदयत्—अत्र अष्टनवतिः तीर्थानि सन्ति; एषा एव वेदे अपि उक्ता, मुनयः च अनुमोदितवन्तः। अन्यत् तीर्थं गच्छ, यत्र कालञ्जरः शिवरूपेण सर्वपापहरः प्रतिष्ठितः; तस्य कथां ते कथयामि। नहुषस्य पुत्रः ययातिः, इन्द्रतुल्यः राजा, द्वे पत्नी औत्तम्यचिह्निते बिभ्रत्। ज्येष्ठा देवयानी नाम्ना, शुभलक्षणा शुक्रस्य कन्या; द्वितीया शर्मिष्ठा, वृषपर्वणः दुहिता। देवयानी, ब्राह्मणकन्या, शुक्रस्य प्रसादेन ययातेश् पत्नी अभवत्। शर्मिष्ठापि वृषपर्वणः कन्या तस्य भार्या अभवत्। देवयानी दुःखिता पिता प्रति वाक्यम् उदाहरत्। देवयानीयाः दुःखेन पितरं प्रति—"भो भृगुवर, अहं दारिद्र्ययुक्ता द्वौ पुत्रौ एव लब्धवती, मम दासी तु भाग्यवती त्रीनपि पुत्रान् प्राप्तवती। एतद् चिन्तयन्ती महद् शोकमापन्ना अस्मि; ययातिना कृतदोषात् म्रियामि, दैत्यगुरो। कुलीनानां मृत्युः अपमानात् श्रेष्ठः।" शुक्रः, तस्याः वचनं श्रुत्वा, कोपेन ययातिं शीघ्रं उपेत्य प्रोवाच—"त्वं मम दुहितुः घोरं दोषं कृतवान्, रूपमोहितः, अतः त्वं वृद्धः भविष्यसि। कामपीडितः न भुङ्क्ते, न त्यजति; केवलं मनसा स्पृहयन्, श्वासैः शोकैः बुद्धिं नाशयति। वयः जीवतः मृत्युः एव; अतः शीघ्रं वृद्धत्वं गच्छ, नरेन्द्र, दुःसहम्।" राजा ययातिः शुक्रकृतेन शापेन, सस्मितं करौ संनम्य, शुक्रं प्रति उवाच—"नाहं किंचित् अपराधं करोमि, न कोपं, न अधर्मं; केवलं अधार्मिकाणां दण्डः भवेत्। कथं मां धर्मानुष्ठानिनं शप्तवान्, ब्राह्मणश्रेष्ठ? देवयानी मिथ्यावदति। अतः त्वं मां न शप्तुमर्हसि; हि विद्वांसोऽपि मोहिता निर्दोषे कोपं कुर्वन्ति—तर्हि अज्ञस्य दोषो नास्ति, द्वेषाग्निना मनः दग्धस्य।" एवं ययातिवचनं श्रुत्वा, शुक्रः अपि तस्याः कन्यायाः दिवा-निशं कृतदोषं स्मृत्वा, "नाहं कोपितः," इति कृत्वा, नृपतिं प्रति उवाच—"अहं कर्मणा ज्ञातवान् यथार्थं; न मिथ्यावदामि। शापं स्थापयामि, शृणु नृपते मम अनुग्रहम्। यं त्वं पुत्रं इच्छसि तस्मै वृद्धत्वं दातुम्, तस्मै गच्छतु एतत् वृद्धत्वं मम वरात्।" ततः ययातिः शुक्रं पुनः सस्मितं प्रार्थयामास—"यो मम पुत्रः भक्त्या एतत् वृद्धत्वं गृह्णाति, स राजा भवतु, दैत्यगुरो; एवं अनुमन्यताम्। यदि कश्चन पुत्रो दृढं मम वचनं न गृह्णाति, तर्हि तव अनुमत्याऽहमपि तं शप्तुमर्हामि, गुरो।" "एवं भवतु," इति भृगुवंशजः राजा प्रति उक्तवान्। ततः ययातिः पुत्रान् आहूय उवाच—"यदु, त्वं मम शापेन प्राप्तं वृद्धत्वं गृहाण; त्वं ज्येष्ठः, सर्वेषु विज्ञः, स्थिरः, पुत्रेषु श्रेष्ठः। यः पितरं वाक्ये तिष्ठति, स एव सुतः।" यदुः पितरं प्रति "न" इत्येव उत्तरं दत्तवान्; तदा ययातिः तं शप्त्वा, तदनन्तरं तुर्वसुम् उद्दिश्य उक्तवान्। तुर्वसुः अपि तदानीं पितुः दत्तं वृद्धत्वं न अङ्गीकृतवान्; तं शप्त्वा, सः द्रुह्युम् प्रति उक्तवान्—"मत्तः वृद्धत्वं गृहाण।" द्रुह्युः अपि तद् यौवननाशकं वृद्धत्वं न इच्छन्, राजा अनुं प्रति उक्तवान्—"मत्तः वृद्धत्वं गृहाण।" अनुश्च "न" इति उक्तवान्; तं शप्त्वा, सः पुरुम् प्रति उक्तवान्। पुरुः तु हृष्टः पितुः वृद्धत्वं सस्नेहम् अङ्गीकृतवान्। सहस्रवर्षाणि, यावत् पितुः प्रीतिः, सर्वं यौवनसुखं भुक्तवान्। ययातिः पुत्रस्य यौवनेन तुष्टः, सुखानि अन्वभवत्; तदा सर्वभोगैः तृप्तः, नहुषः राजा सन्तुष्टः अभवत्। ततः हृष्टः पुत्रं पुरुम् आहूय उवाच—"अहं सर्वैः भोगैः तुष्टः अस्मि, अनघ; यौवनं पुनः गृहाण, मम मलिनं वृद्धत्वं मम दत्तं गृहाण।