गङ्गायाः पारुष्ण्याश्च सङ्गमे स्नानदानादिकं यत्र क्रियते, तत्र तस्य पुण्यस्य माहात्म्यं वाजपेययागात् अपि श्रेष्ठं मन्यते। तत्र स्नानदानादिसमये यद् यद् पुण्यं लभ्यते, तत् सर्वं वर्णयितुं न शक्यते, तस्यावर्णनीयमेव फलम्। तत्रैव गङ्गातटे मर्कण्डेय इति पुण्यतीर्थमस्ति, यः सर्वपापहरः, सर्वयज्ञफलप्रदः, पुण्यः, दुष्कृतिविनाशकश्च। तस्य माहात्म्यं ते कथयामि, नारद, शृणु। मर्कण्डेयः, भारद्वाजः, वसिष्ठः, अत्रिः, गौतमः, याज्ञवल्क्यः, जाबालिः, अन्ये च महर्षयः, वेदवेदाङ्गविदः, शास्त्रकर्तारः, पुराणन्यायमीमांसायां पारङ्गताः, स्वस्वबुद्ध्या मोक्षविषये परस्परं संवादं कृतवन्तः। केचित् ज्ञानस्य, केचित् कर्मणः, केचित् तु उभयोः स्तुतिं कृतवन्तः। एवं विवाद्य, ते मम मतं पृष्टवन्तः। मम मतं ज्ञात्वा, ते चक्रगदाधरं विष्णुं गतवन्तः; तस्यापि मतं विज्ञाय, ते महर्षयः तस्मात् तस्मात् गच्छन्तः पुनः विवादाय संनद्धाः, शङ्करं पृष्टुम् उद्यताः। गङ्गातटे भवं पूजयित्वा, तमेव विषयं तस्मै निवेदितवन्तः। त्रिपुरान्तकः कर्मणः प्रधान्यं न्यगदत्—ज्ञानं कर्मरूपमेव, तच्च ज्ञानं कर्मैव उच्यते। तस्मात् सर्वभूतानां सिद्धिः कर्मणा एव, कर्मैव सर्वत्र व्याप्नोति, तस्मात् अन्यत् किञ्चिदपि नास्ति। ज्ञानाध्ययनं, यज्ञकर्म, योगाभ्यासः, शिवपूजा—सर्वं कर्मैव; न कश्चन जीवितः अकर्ताऽस्ति। अतः केवलं कर्म कारणम्; अन्यत् सर्वं मोहिनां व्यवहारे भवति। यत्र मुनयः संवादं कुर्वन्ति, तत्रैव महेश्वरः साक्षात् अस्ति। सः अन्तिमं निर्णयं कृतवान्—कर्मणा एव सर्वं प्राप्यते, विशेषतः मर्कण्डेयतीर्थस्य प्रधान्येन; अतः तद् मर्कण्डेयमित्येव प्रसिद्धम्। तद् गङ्गायाः उत्तरतीरे ऋषिसंघैः सेवितं पुण्यतीर्थम्, पितृणां पावनं, स्मरणमात्रेण शुद्धिदायकम्। तत्रैव, प्रिय, जगन्नाथः उक्तवान्—अत्र अष्टनवतिसंख्या पुण्यतीर्थानि सन्ति; एषा वेदेषु अपि उक्ता, मुनयः च अनुमोदितवन्तः। ततः अन्यं पुण्यतीर्थं गन्तव्यम्, यत्र कालञ्चरो नाम शिवः पापहरः प्रतिष्ठितः; तस्य कथा ते कथयामि। नहुषस्य पुत्रः ययातिः, इन्द्रसमः राजा, द्वौ भार्ये एव आसीताम्, उभे कुललक्षणसम्पन्ने। ज्येष्ठा देवयानी नाम, शुभरूपा शुक्रस्य कन्या; द्वितीया शर्मिष्ठा नाम, वृषपर्वणः दुहिता। देवयानी, ब्राह्मणी सती, शुक्रस्य प्रसादेन ययातेर् भार्या अभवत्। शर्मिष्ठा अपि वृषपर्वणः कन्या, तस्य भार्या आसीत्। देवयानी शुक्रकन्या द्वौ पुत्रौ अलभत—यदुं च तुर्वसुं च, देवपुत्रसमौ। शर्मिष्ठायाः तु त्रयः पुत्राः, देवसदृशाः। ययातिः देवयानीयां द्वौ पुत्रौ—द्रुह्युं च अनुं च, तृतीयः पूरुः—शुक्रसदृशरूपः। शर्मिष्ठायाः पुत्राः इन्द्राग्निवारुणतेजसः आसीत्। अथ कदाचित् देवयानी दुःखिता पिता शुक्रं प्रति इदम् उवाच—"हे श्रेष्ठ भृगुवंशज, अहं दुःखिता, केवलद्विपुत्रा, यः मे दासी सती, सा त्रिपुत्रा, अहं तु दुःखिता।" "एतद् चिन्तयन्त्या मम महद् दुःखम् उपपन्नम्; ययातिना कृतदोषात् अहं म्रियामि, हे दैत्याचार्य। सतां ख्यातिं विना जीवितं न श्रेयः।" एवं कन्यायाः वचनं श्रुत्वा, शुक्रः क्रुद्धः शीघ्रं ययातिम् उपेत्य प्रोवाच—"त्वं मम कन्यायाः अयं महादोषं कृतवान्, रूपमोहितः; अतः त्वं जरां प्राप्नुहि।" "कामपीडितः न भोक्तुं शक्नोति, न त्यक्तुं; तस्य मनसि केवलं तृष्णा, श्वासनिःश्वासैः बुद्धिः नश्यति।" "जरैव जीवितानां मृत्युः, सजीवेषु अपि; अतः शीघ्रं गच्छ, एतां जराम् अङ्गीकुरु, हे नृप, या दुष्करः।" एवं शुक्रकृतं शापं श्रुत्वा, राजा ययातिः कृताञ्जलिः शुक्रं प्रति उवाच—"नाहं किञ्चिद् अपराधं करोमि, न क्रुद्धोऽस्मि, न चाधर्मम् आचरामि; केवलं अधर्मकृतः दण्डनीयाः महात्मभिः।" "कथं मां धर्माचरन्तं त्वं शप्तवान्, हे ब्राह्मणश्रेष्ठ? देवयानी मयि मिथ्यावदति।" "अतः ब्राह्मणश्रेष्ठ, मां न शप्तुम् अर्हसि; हि विद्वांसः अपि मोहिता निर्दोषेषु क्रुद्धाः भवन्ति—तदा अज्ञानिनां दोषो नास्ति, येषां मनांसि द्वेषाग्निना दग्धानि।" एवं ययातिवचनं श्रुत्वा, शुक्रः अपि तत्र तत्र दिवा रात्रौ कन्यायाः कृतदोषं स्मृत्वा, तिव्रतया चिन्तितवान्। सः उवाच—"नाहं क्रुद्धः, इति उक्त्वा, काव्यः नृपतिं प्रति इदम् उक्तवान्—" "तस्याः कर्मणा अधुना अहं तद् दोषं जानामि; न मृषा वदामि। शापं तु करिष्यामि; शृणु, हे नृप, मम अनुग्रहम्।" "यस्य पुत्रस्य त्वं इच्छसि, तस्मै एषा जरा यातु, मम वरात्; त्वं यं इच्छसि, तस्मै एषा जरा गच्छतु, हे नृप।" पुनः ययातिः ससन्मानः शुक्रं प्रति उवाच—"यो मम दत्तां जराम् श्रद्धया गृह्णाति, स एव राजा भवतु, हे दैत्याचार्य, एष मे अनुमोद्यम्।