सर्वं आत्मा एव अहं इति ज्ञात्वा, चिंता न कर्तव्या। विवेकपूर्वकं विचार्य, जलं, मातरः, देव्या, अग्निः, अथवा श्वशुरः किम्? अतः, हे स्नुषा, विषादः न कर्तव्यः। यदा त्वं उक्तवती—“जलं मम माता” तथा “अहं तव पुत्रस्य पत्नी, हे अग्ने”—तदा माता कथं पत्नी स्यात्? एषा विरोधः, हे प्रभो, जलरूपात्। आदौ पत्नी, पालयन्ती सा भार्या, प्रसूत्यां सा जायाः, स्वगुणैः सा कलत्रम्। हे शुभे, त्वं एतानि रूपाणि धारयसि—मम आज्ञया आचर। यस्याः प्रसूतिरेव तस्य पुत्रः, सा तस्य माता—नात्र संशयः। अतः, शास्त्रज्ञाः एवमाहुः—पुत्रे जाते सा पत्नी न भवति। श्वशुरस्य वाक्यानि श्रुत्वा, अत्रेयी तत्क्षणं अग्निरूपं धारयित्वा, जलैः पतिं शुद्धवती। तयोः पतिपत्न्योः संयुक्तयोः शान्तगङ्गाजलरूपं प्राप्तम्, तौ दम्पती अभवताम्। विष्णुः लक्ष्म्या, शिवः उमया, चन्द्रः रोहिण्या यथाऽन्योन्यं संयुक्तः, एवं तद्वयं तत्र समये संयुक्तं अभवत्। पतिं प्लावयित्वा, सा जलरूपं धारयित्वा, गङ्गया संयुक्ता, परुष्णी नदीरूपं प्रसिद्धा अभवत्। परुष्ण्यां स्नानात् शतगवां दानस्य पुण्यं लभ्यते। तत्र आङ्गिरसाः बहून्यज्ञान्यनन्तदानानि कृतवन्तः। तत्र त्रिसहस्रतीर्थानि पुराणेषु प्रसिद्धानि; उभयतटे, हे प्रिय, यज्ञफलानि भिन्नानि ज्ञायन्ते। तत्र स्नानं दानं च वाजपेयात् श्रेष्ठं, विशेषतः गङ्गापरुष्ण्याः संगमे। तत्र स्नानदानादिकं पुण्यं पूर्णरूपेण वर्णयितुं न शक्यते। तत्र मार्कण्डेयः नाम तीर्थं, सर्वपापापहम्, सर्वयज्ञफलप्रदं, पुण्यं, दुष्टसमूहनाशनं च अस्ति। तस्य महिमानं वक्ष्यामि—शृणु, हे नारद। मार्कण्डेयः, भरद्वाजः, वसिष्ठः, अत्रिः, गौतमः—याज्ञवल्क्यः, जाबालिः, अन्ये च ऋषयः, वेदवेदाङ्गविदः, शास्त्रकर्तारः। ते पुराणन्यायमीमांसाविदः, परस्परं विमर्शन्तः, मोक्षे स्वमतं प्रकटयन्ति। केचित् ज्ञानं, केचित् कर्म, केचित् उभयं स्तुवन्ति। तैः मम मतं पृष्टम्। मम दृष्टिं ज्ञात्वा, ते चक्रगदाधारिणं गत्वा, तस्य मतं ज्ञात्वा, महर्षयः तत्र गतवन्तः। पुनः विवादं आरभ्य, शङ्करं पраш्नाय उद्युक्ताः, गङ्गायां भवं पूज्य, तं विषयं तस्मै निवेदयामासुः। त्रिपुरान्तकः कर्मप्रधानत्वं उक्तवान्—ज्ञानं कर्मरूपं, तदेव ज्ञानं कर्म इति। अतः सर्वे कर्मणा सिद्धिं यान्ति; कर्मैव सर्वत्र व्याप्यते—तस्यातिरिक्तं न किञ्चिदस्ति। ज्ञानाध्ययनं, यज्ञकर्म, योगाभ्यासः, शिवपूजा—सर्वं कर्मैव; न कश्चित् जीवः अत्र अकर्मा अस्ति। अतः केवलं कर्म कारणम्; अन्यत् मोहजनितं व्यवहारः। यत्र ऋषयः संवादं कुर्वन्ति, तत्र महेश्वरः। स निर्णयं कृतवान्—सर्वं कर्मणा लभ्यते, विशेषतः मार्कण्डं केन्द्रीकृत्य; अतः मार्कण्डं इति प्रसिद्धम्। गङ्गायाः उत्तरतटे, ऋषिसंघैः सेवितं, पितृणां पावनं, स्मरणमात्रेण पुण्यं तीर्थं अस्ति। तत्र, हे प्रिय, विश्वेश्वरः नव्योन्याष्टति तीर्थानि इति उद्घोषितवान्; वेदेषु अपि उक्तम्, ऋषयः अङ्गीकृतवन्तः। अन्यं तीर्थं गच्छ, यत्र कालञ्जरः शिवः, सर्वपापापहः; तस्य कथा वक्ष्यामि। नहुषस्य पुत्रः ययातिः, इन्द्रसदृशराजा, द्वे पत्न्यौ, कुलचिह्नैः शोभिते। ज्येष्ठा देवयानी, शुभा, शुक्रकन्या; द्वितीया शर्मिष्ठा, वृषपर्वणः कन्या। देवयानी, बुद्धिमती, शुभरूपा, शुक्रस्य प्रसादेन ययातिपत्नी अभवत्, सा ब्राह्मणकन्या। शर्मिष्ठा अपि वृषपर्वणस्य कन्या, तस्य पत्नी अभवत्। देवयानी, शुक्रकन्या, द्वौ पुत्रौ अजनि। यदुः, तुर्वसुश्च, देवयानीयां जातौ, देवपुत्रसदृशौ; शर्मिष्ठायां त्रयः पुत्राः, देवसदृशाः। ययातिः देवयानीयां दुःखिता, पितरं उक्तवती—“हे भृगुष्रेष्ठ, अहं दुःखिता, द्वौ पुत्रौ मम, दासी तु त्रयः पुत्रान् प्राप्तवती, पितः। एतद् चिन्तयन्ती, महद् दुःखं अनुभवामि; ययातिना कृतदोषात् मृत्युम् इच्छामि, हे दानवाचार्य। कुलीनानां मृत्युः अपमानात् श्रेष्ठः।” तस्याः वचनं श्रुत्वा, शुक्रः, महाबलः, कुपितः, शीघ्रं ययातिं गत्वा, इदं उक्तवान्—“त्वया मम कन्यायाः महद् अपराधं कृतम्, रूपमोहात्; अतः त्वं वृद्धः भविष्यसि। कामार्तः न भोगं न त्यागं शक्नोति; मनसि तृष्णया एव तिष्ठति, श्वासवशः बुद्धिहीनः। वृद्धत्वं जीवतः मृत्युः; अतः शीघ्रं वृद्धत्वं गृहाण, हे राजा, दुष्करं सहनाय।