अग्नेः प्रभावेन परुषः सदा आत्रेयीं संवादं चकार; सा च आत्रेयी सततं सेवायां संनियुक्ता आसीत्। तस्याः सुताः अङ्गिरसः जाताः, बलवन्तः शूराश्च; अङ्गिराः सदा आत्रेयीं कठोरं भाषते स्म। पुत्राः अङ्गिरसः सदा पितरं प्रशमयामासुः। एकदा, पतिं कठोरवचनैः संतप्तां दृष्ट्वा, सा आत्रेयी कराभ्यां कृताञ्जलिः, दुःखिता, पितरौषधे, पूज्ये गुरवे, वाक्यम् अब्रवीत्— "अग्निधर, अहं तव पुत्रस्य अत्रेः पत्नी अस्मि; सदा पुत्राणां पतिं च सेवायाम् अन्वग्नम्। मम पतिः निरपवादं मां कठोरं भाषते, क्रुद्धदृष्ट्या पश्यति; देवश्रेष्ठ, मां प्रशमय—मम पतिः एव देवता।" तदा पितरौषधः उवाच—"तव पतिः, अङ्गिराः ऋषिः, अंगारसम्भवः; सौम्ये, उपायः विधीयताम्, येन सः शान्तः भवेत्। तव पतिः अग्निजः, त्वां प्राप्तः, सुन्दरानने; मम आज्ञया, त्वं जलरूपेण तम् आप्लावय।" आत्रेयी उवाच—"अहं कठोरवचनानि सहिष्ये; पतिः अग्निम् न प्रविशेत्। या पतिसंविनिर्वृत्ताः स्त्रियः, तासां जीवनेन किम्? शान्तवचनानि इच्छामि, येन पतिं एवमवाप्नुयाम्।" पितरौषधः पुनरुवाच—"अग्निः जलमधि, शरीरेषु, स्थावरजङ्गमेषु च अस्ति; अहं सदा तव पत्युः आश्रयः, जनकः च स्मृतः। 'अहमेवात्मा' इति ज्ञात्वा, त्वं चिन्तां मा कुरु। विवेकतः विचिन्त्य—किं जलम्, मातरः, देव्या, अग्निः, वा पितरौषधः? अतः मा शोकं कुरु, वधूः।" तदा अन्य ऋषिः उवाच—"यदा त्वं उक्तवती—'जलम् मम माता', 'अहं तव पुत्रस्य पत्नी, हे अग्ने'—कथं माता अपि पत्नी? एष दोषः, हे प्रभो, जलरूपत्वात्।" पुनः उवाच—"आदौ पत्नी, पालयन्ती सा भार्या; प्रसूता सा जायाः; स्वगुणैः सा कलत्रम्। भाग्यवती, एतानि रूपाणि धारयसि—मम आज्ञया कार्यं कुरु।" "या तस्याः समुत्पन्नः, स एव तस्याः पुत्रः, सा च तस्याः माता—नात्र संशयः। अतः शास्त्रविदः वदन्ति—पुत्रे जातः सा न पत्नी।" एवं पितरौषधस्य वचनं श्रुत्वा, आत्रेयी तत्क्षणात् अग्निरूपा जाता, जलरूपेण पतिं शुद्धयामास। ततः, ब्रह्मन्, पतिपत्नी उभौ, एकत्र संगतौ, शान्तगङ्गाजलरूपं समुपेत्य, दम्पती अभवताम्। यथा विष्णुः लक्ष्म्या सह, शिवः उमया, चन्द्रः रोहिण्या, तथा तौ दम्पती तदा संयुक्तौ। सा पतिं आप्लाव्य, जलमयां तनुं धारयामास; गङ्गया सह एकीभूता, परुष्णीति नदी प्रसिद्धा अभवत्। परुष्ण्यां स्नानेन शतगवदानेन तुल्यं पुण्यं लभ्यते। तत्र अङ्गिरसः बहून्य् यज्ञान् महादानैः अकुर्वन्। तत्र त्रिसहस्राणि तीर्थानि पुराणेषु कीर्तितानि। उभयतटे, प्रिय, यज्ञफलानि पृथक् प्रसिद्धानि। तत्र स्नानदानादिकं वाजपेयादपि श्रेष्ठं, विशेषतः गङ्गापरुष्ण्याः संगमे। तत्र स्नानदानादिपुण्यस्य पारं न विद्यते। तत्रैव मर्कण्डेयाख्यं पुण्यतीर्थं विद्यते, सर्वपापापहं, सर्वयज्ञफलप्रदं, पावनं, पापकुलनाशनम्। तस्य माहात्म्यं ते कथयिष्यामि—शृणु, नारद। मर्कण्डेयः, भरद्वाजः, वसिष्ठः, अत्रिः, गौतमः—याज्ञवल्क्यः, जाबालिः, अन्ये च ऋषयः, हे नारद—एते शास्त्रकर्तारः, वेदवेदाङ्गविदः। ते पुराणन्यायमीमांसाविदः, परस्परं मुक्तिं विविच्य, स्वमतिर्न्यवेदयन्। केचित् ज्ञानं स्तुवन्ति, केचित् कर्म, केचित् उभयं; एवं विवाद्य, माम् अपि मतं पृष्टवन्तः। मम दृष्टिं ज्ञात्वा, ते चक्रगदाधरं जग्मुः; तस्य दृष्टिं ज्ञात्वा, ते महर्षयः प्रस्थिताः। पुनः विवादं कृत्वा, शङ्करं पृष्टुम् उद्यताः; गङ्गायां भवम् अर्चित्वा, तमेव विषयं न्यवेदयन्। त्रिपुरान्तकः कर्मणः प्रधान्यं न्यघोषयत्—ज्ञानं कर्मरूपं, तत् एव कर्म इति। अतः सर्वे प्राणीणां सिद्धिः कर्मणैव; कर्म सर्वत्र व्याप्नोति, तदन्यत् नास्ति। ज्ञानाध्ययनं, यज्ञकर्म, योगाभ्यासः, शिवाराधनं—सर्वं कर्मैव; न कश्चित् जीवः अकर्मकः। अतः केवलं कर्म कारणम्; अन्यत् मोहिनां व्यवहृतिः। यत्र ऋषयः संवादं कुर्वन्ति, तत्र महेश्वरः। सः निर्णयं चकार—सर्वं कर्मणैव लभ्यते, विशेषतः मर्कण्डं केन्द्रीकृत्य—तस्मात् मर्कण्डमिति कथ्यते। तत्र ऋषिसंघसमाकीर्णं तीर्थं, गङ्गायाः उत्तरतीरे, पितृणां पावनं, स्मरणमात्रेण शुद्धिदं। तत्र, प्रिय, जगन्नाथः नवत्यष्टति तीर्थानि इति न्यघोषयत्; एष एव वेदे अपि उक्तं, ऋषयः च अनुमेमु। अन्यत् पुण्यतीर्थं गन्तव्यं, यत्र कालञ्जरः शिवः, सर्वपापनाशनः; तस्य इतिहासं वक्ष्यामि। नहुषस्य पुत्रः ययातिः, इन्द्रतुल्यः राजा, द्वे भार्ये समलङ्कृते कुलचिह्नैः। ज्येष्ठा देवयानी नाम, शुभा शुक्रस्य कन्या; द्वितीया शर्मिष्ठा नाम, वृषपर्वणः पुत्री। देवयानी, बुद्धिमती, कुलरूपसम्पन्ना, शुक्रस्य प्रसादेन ययातेर् भार्या बभूव, सा ब्राह्मणी सती।