तस्मात् स एव दक्षः सुतश्च मागधश्च कौशलसम्पन्नः समुत्पन्नौ। तेनैव, हे मुनिश्रेष्ठ, पृथिव्यां गोरूपिण्याः राजा क्षेत्रार्थं दुह्यामास। स देवाः सहर्षयगणैः पितृभिः दानवैः गन्धर्वैः अप्सरसां समूहैः, नागैः साधुभिः औषधिभिः पर्वतैः च, सर्वे स्वस्वपात्रैः पृथिवीं दुह्यमानाः जीवस्योपजीवनार्थं क्षीरं प्राप्नुवन्। सा पृथिवी यथाकामं सर्वेभ्यः क्षीरं दत्तवती, तेनैव ते जीवनं प्राप्नुवन्। पृथोः द्वौ पुत्रौ जातौ धर्मिष्ठौ, यज्ञान्ते तु अन्तर्धानौ। तत्र शिखण्डिन्या अन्तर्धानात् हविर्धानः जातः। हविर्धानात् आग्नेय्या षड् पुत्राः धिषणाद्याः समुत्पन्नाः—प्राचीनबर्हिः, शुक्रः, गयः, कृष्णः, व्रजाजिनः च। तत्र प्राचीनबर्हिः पुण्यात्मा महाप्रजापतिः सञ्जातः। हविर्धानात् उत्पन्नाः ते येन जनाः पोषिताः, प्राचीनबर्हिः च भूतलचराणां नृपतिः अभवत्। स प्राचीनबर्हिः समुद्रस्य कन्यां पत्नीत्वे गृहीत्वा, महातपः सम्पन्नः सवर्णायां प्रजापतिं समुत्पादयत्। तस्मात् सवर्णायां समुद्रजायां प्राचीनबर्हिषः दश पुत्राः उत्पन्नाः, ये सर्वे प्रचेतसः इति ख्याताः धनुर्वेदविदः। ते प्रचेतसः अविभक्तधर्मचर्यया दशसहस्रवर्षाणि समुद्रतोयेषु महत्तपः कुर्वन्तः स्थिताः। यदा प्रचेतसः पृथिव्यां तपस्यन्ति स्म, तदा वृक्षाः अनावृताः सर्वत्र प्रसृताः, तेन जीवसंकल्पे हानिः अभवत्। वातः न प्रवाति स्म, गगनं वृक्षैः आच्छादितम्, दशसहस्रवर्षाणि प्राणिनः सञ्चरितुं न शक्नुवन्ति स्म। एतत् श्रुत्वा सर्वे प्रचेतसः तपसा समुद्धता कोपसमन्विताश्च, मुखात् वाताग्निं निष्प्रक्षिपन्। तदा वातः वृक्षान् उन्मूल्य शोषयामास, तदनन्तरं तीव्रः अग्निः तान् दग्धवान्, एवं वृक्षाणां विनाशः अभवत्। यदा वृक्षविनाशः अभवत्, केवलं शेषशाखाः अवशिष्टाः, तदा सोमः प्रजापतिपतिं प्रचेतसः उपगम्य उवाच—"निगृह्णीत कोपं, हे राजानः प्रचेतसः सर्वे। पृथिवी वृक्षशून्या जाता, अग्निवातौ प्रशम्यताम्। एषा कन्या शोभना सुष्ठु वर्णवती वृक्षेषु रत्नवत्; अहं भविष्यं विज्ञाय गर्भे धारितवती। सा मारिषा नाम वृक्षार्थं सृष्टा, एषा वः भार्या भवतु, सोमवंशवर्धिनी च।" "अर्धेन वः तेजसा च मदीयेन च, स प्रजापतिः दक्षः नाम, बुद्धिमान्, अस्यां जायते। स वः अग्नितेजसा समन्वितः अग्निवत्, इमां दग्धां पृथिवीं प्रजाः पुनरुत्पादयिष्यति।" सोमवचनेन प्रचेतसः वृक्षेषु कोपं संनिगृह्य, धर्मानुसारं मारिषाम् पत्नीं चक्रुः। तस्यां मारिषायां दशभ्यः प्रचेतसः महातेजाः दक्षः प्रजापतिः सोमांशसमन्वितः जातः। दक्षः मनसा स्थावरजङ्गमं द्विपद्चतुष्पदं च सृष्टवान्, ततः स्त्रियः अपि ससर्ज। स धर्माय दश कन्याः, कश्यपाय त्रयोदश, शेषाः सोमाय दत्ताः, नक्षत्राख्याः तु राज्ञे दत्ताः। ताभ्यः देवाः, पक्षिणः, गावः, नागाः, दानवाः, दैत्याः, गन्धर्वाः, अप्सरसोऽन्ये च जाताः। तस्मात् कालात्, हे द्विजश्रेष्ठ, मैथुनात् प्रजाः जायन्ते; पूर्वं तु संकल्पदृष्टिस्पर्शसमुत्पन्नाः स्म कथ्यन्ते। एवं देवानां, दानवानां, गन्धर्वाणां, नागानां, राक्षसानां चोत्पत्तिं श्रुतम्, महात्मनः दक्षस्य च। दक्षः पुण्यव्रतः ब्रह्मणः अङ्गुष्ठात् जातः, तस्य पत्नी च वामाङ्गुष्ठात् उत्पन्ना। कथं स महातपाः प्राचेतसत्वं पुनरवाप्तवान्? सुत, एषा मे शंका व्याख्यातुं त्वं अर्हसि। कथं सोमपौत्रः तस्य स्वश्वशुरोऽभवत्? हे द्विजश्रेष्ठाः, प्रजासृष्टिप्रलयौ नित्यौ; ऋषयः ज्ञानिनश्च न मुह्यन्ति। सर्वेषु युगेषु, हे द्विजश्रेष्ठ, एते दक्षादयः पुनः पुनः जायन्ते, पुनश्च लीयन्ते; धीराः न मुह्यन्ति। तत्र न कश्चन ज्येष्ठत्वं न कनीयस्त्वं, केवलं तपः पूज्यं, तस्यैव बलं कारणम्। यः एतां दक्षसृष्टिं स्थावरजङ्गमसमेतां वेद, स पुत्रवान् दीर्घायुषी च स्वर्गे पूज्यते। एवं लोमहर्षणे, देवदानवगन्धर्वनागराक्षसानां उत्पत्तिं विस्तारतः कथय। दक्षः स्वयम्भुवाज्ञया प्राचीनकाले प्रजाः ससर्ज; तस्य प्रजासृष्टिं शृणुत। आदौ भगवता मनसा एव प्रजाः सृष्टाः—ऋषयः, देवाः, गन्धर्वाः, असुराः, यक्षाः, राक्षसाश्च। ताः मनसः सृष्टाः प्रजाः न प्रवर्द्धन्ति स्म; तदा प्रजावृद्ध्यर्थं धर्मात्मा प्रजापतिः चिन्तयामास। विविधाः प्रजाः धर्मेण स्रष्टुम् इच्छन्, वीराणस्य पत्नीं असिक्नीं प्रजापतिं गृहीत्वा, स महातपाः लोकान् धारयन्, वैरण्यां सहस्रशः पुत्रान् वीर्यवन्तः ससर्ज। तान् स्वयम् एव दक्षः प्रजापतिः असिक्न्याम् उत्पादितवान्। तान् महाभाग्यान् प्रजावृद्ध्यर्थं त्वरमाणान् दृष्ट्वा...