शिवस्य समीपे, दुःखितस्य तस्य दैत्यस्य कूजनं श्रुत्वा, शिवः कोपितः सन् अपि सन्तुष्टः अभवत्। देवीसहितः हसन्, तस्मै तस्य इच्छितं वरं अदात्—निश्चितं, शिवः तं वरम् अदात्, यद्यपि सः तस्य अर्हः न आसीत्। ततः शिवकृपया वरान् प्राप्त्वा, स वीरः तत्रतः लङ्कां प्रति प्रस्थितः। शिवपूजनाय गङ्गां, या शिवजटाजातं, समुपेत्य, सः विविधैः मन्त्रैः तथा गङ्गाजलेन शम्भुं पूजयामास। दृढचित्तः सः चन्द्रशालेन भूषितं खड्गं प्राप्तवान्, इच्छितं सिद्धिं समृद्धिं च अवाप्तवान्। मया प्रदत्तं मन्त्रं, चन्द्ररक्षणाय, सः विधिवत् भवं पूजयित्वा सिद्धं कृतवान्। मन्त्रसिद्धौ, राक्षसाधिपः सन्तुष्टः पुनः लङ्कां प्रत्यागच्छत्। तस्मात् कालात्, तद् तीर्थं महाबलवत् अभवत्—महासिद्धिप्रदं, कामफलदं, पापकूटनाशनं, सर्वसिद्धैः सेवितं। त्रैलोक्यविख्यातं तीर्थं परुष्णीसंगमं नाम अस्ति। तस्य स्वरूपं ते वर्णयिष्यामि—शृणु, यः पापनाशनं। अत्रिः ब्रह्माणं, विष्णुं, महेश्वरं च पूजयामास। ते संतुष्टाः सन्तः, अत्रिः अवदत्—"यूयं मम पुत्राः भविष्यथ।" ततः, मम सुन्दरी कन्या जाता, हे देवाः; तैः त्रिभिः—ब्रह्मा, विष्णु, महेश्वरः—मम पुत्राः अभवन्। सः शुभात्रेयीं नाम कन्यां उत्पादितवान्; सोमः दुर्वासाः च तस्य महात्मनः पुत्रौ अभवताम्। अग्नेः, अङ्गिराः अंगारात् जातः; अङ्गिराः तेजस्विनीं आत्रेयीं अत्रये अदात्। अग्निबलात्, परुषः सदा आत्रेयीं प्रति भाषते; आत्रेयी सदा सेवायाम् निरता आसीत्। तस्याः, अङ्गिरसाः वीर्यवन्तः पुत्राः अभवन्; अङ्गिराः सदा आत्रेयीं प्रति कठोरं भाषते स्म। पुत्राः अङ्गिरसाः सदा पितरं शमयन्ति। एकदा, पतिस्य कठोरवाक्यैः दुःखिता, आत्रेयी, नम्रं हस्तं कृत्वा, शोकार्ता, पितृश्वरे, गुरौ, उवाच। सा अवदत्—"हे वह्निधर, अहं तव पुत्रस्य अत्रेः पत्नी; सदा पुत्राणां पतिं च सेवायाम् संनिरता। मम पतिः मम प्रति कठोरं भाषते, अनिमित्तं क्रुद्धः पश्यति; हे देवश्रेष्ठ, मां शमय—पतिः मे देवता।" पितृश्वः अवदत्—"तव पति अङ्गिराः मुनिः अंगारात् जातः; हे सौम्ये, तं शान्तं कर्तुं उपायः विधीयताम्। तव पति, अग्निजः, तव समीपं आगतः, हे सुन्दरमुखि; मम आज्ञया, त्वं जलरूपेण तं प्लावय।" आत्रेयी उवाच—"कठोरवचनं सहिष्यामि; मम पतिः अग्निम् न प्रविशेत्; स्त्रीणां जीवनेन किं, यदि पतिविरोधिनी?" "शमवाक्यं इच्छामि, यथा पतिं लभेय।" अग्निः जलमध्ये, देहेषु, स्थावरेषु, जङ्गमेषु च अस्ति; अहं सदा तव पत्युः आश्रयः जनकः च गण्यते। "अहमेव आत्मा" इति ज्ञात्वा, त्वं चिन्तां न कुर्याः। विवेकेन विचारय—कः जलं, मातरः, देव्यो, अग्निः, पितृश्वः वा? अतः, दुःखिता मा भूः, स्नुषा। त्वं "जलं मम माता", "अहं तव पुत्रस्य पत्नी, हे अग्ने" इति उक्तवती; कथं माता अपि पत्नी? एषा विरोधिता, हे प्रभो, जलरूपेण। पूर्वं सा पत्नी; पालनात् भार्या; प्रसूत्याः जायाः; स्वगुणैः कलत्रम्। हे पुण्ये, त्वं एतानि रूपाणि धारय—मम आज्ञां कुरु। यः तस्याः जातः सः तस्याः पुत्रः, सा तस्याः माता—न संशयः। अतः, शास्त्रज्ञाः वदन्ति—पुत्रे जाते, सा पत्नी न भवति। एवं पितृश्वः वचनं श्रुत्वा, आत्रेयी तत्क्षणं अग्निरूपं धारयित्वा, जलरूपेण पतिं शुद्धवती। हे ब्रह्मन्, पति-पत्नी उभौ, संयुक्तौ, शान्तगङ्गाजलरूपं धारयित्वा, दम्पती अभवताम्। विष्णुः लक्ष्म्या, शिवः उमया, चन्द्रः रोहिण्या यथा, तथा तद् दम्पती तदा संयुक्तौ अभवताम्। पतिं प्लावयित्वा, सा जलरूपं धारयित्वा, गङ्गया संयुक्ता, परुष्णी नदीरूपा अभवत्। परुष्ण्यां स्नानेन शतगवां दानफलम् लभ्यते। तत्र अङ्गिरसाः बहून् यज्ञान् महादानेन कृतवन्तः। प्राचीनग्रन्थाः तत्र त्रिसहस्रतीर्थानि वर्णयन्ति। उभयतटे, हे प्रिय, यज्ञफलानि पृथक् गण्यन्ति। तत्र स्नानं दानं च वाजपेयात् श्रेष्ठं—विशेषतः गङ्गा-परुष्ण्याः संगमे। तत्र स्नानदानादिकं फलं सम्पूर्णं वर्णयितुं न शक्यते। मार्कण्डेय नाम तीर्थं पापनाशनं, सर्वयज्ञफलप्रदं, पुण्यं, दोषसमूहनाशनं च अस्ति। तस्य महत्त्वं वक्ष्यामि—शृणु, हे नारद। मार्कण्डेयः, भारद्वाजः, वसिष्ठः, अत्रिः, गौतमः—याज्ञवल्क्यः, जाबालिः, अन्ये ऋषयः, हे नारद—एते शास्त्रकर्तारः, वेदवेदाङ्गविदः। ते पुराणन्यायमीमांसाविदः, परस्परं विमर्शे, मोक्षे स्वमतं प्रकटयामासुः। कश्चित् ज्ञानं, कश्चित् कर्म, कश्चित् उभयं स्तौति। एवं विवादे, मतं मम पृष्टवन्तः। मम मतं ज्ञात्वा, ते चक्रगदाधरं प्रति गतवन्तः; तस्य मतं ज्ञात्वा, ते महर्षयः अपि प्रस्थितवन्तः। पुनः विवादं प्रविश्य, शङ्करं पृष्टुं उद्युक्ताः अभवन्। गङ्गायां भवम् पूजयित्वा, तं विषयं तस्मै निवेदितवन्तः। त्रिपुरान्तकः कर्मस्य प्रधान्यं घोषितवान्—ज्ञानं कर्मरूपं भवति, तदेव ज्ञानं कर्म इति।