पुलस्त्यवंशसम्भूतः रावणः नाम राक्षसराजः त्रैलोक्यविख्यातः सर्वदिक् विजयित्वा सोमलोकमुपगतवान्। तत्र सः सोमेन सह युद्धाय सज्जीभूतः स्थितः। तस्मिन् समये अहम् उक्तवान्—"दशग्रीव! त्वं सोमेन सह युद्धं मा कुरु, अहं तुभ्यं मन्त्रं दास्यामि" इति। एवं उक्त्वा अहं तस्मै राक्षसराजाय शिवसम्बद्धं षोडशोत्तरशतानि नाम्नां मन्त्रं दत्तवान्, हे नारद, तस्य प्रसादनार्थम्। दीनानां पतितानां च विविधदुःखपीडितानां लोके शम्भुः एव एकः शरणं, अन्यः नास्ति। ततः सः मन्त्रबलसमन्वितः सोमलोकात् निवृत्तः। विजयी राक्षसः पुष्पकविमानमारुह्य शीघ्रं लोकान् प्रत्यागच्छन् अभिमानपूर्णः अभवत्, हे दशग्रीव। सः देवान्, आकाशं, पृथ्वीं, नागान्, गजान्, ब्राह्मणांश्च निरीक्ष्य, कैलासमहागिरिं च दृष्टवान्, यः उमापतेः निवासः। तत्र सः चिन्तयामास—"कः महात्मा अत्र गिरेः उपरि वसति? अहं एतं गिरिं भूमेः अपाकरोमि। एषः गिरिः यदि लङ्कां नीतः, शीघ्रं लङ्कायाः शोभां श्रीं च वर्धयति, नूनम्।" राक्षसयोः मन्त्रिणोः एतानि वाक्यानि श्रुत्वा, तस्य स्वामिनः चित्तं च विज्ञाय, तौ उचतु—"एतत् उचितं नास्ति" इति, सत्येन मनसा। किन्तु सः निशाचरः तयोः वचांसि न शृणोत्। ततः सः राक्षसः शीघ्रं पुष्पकं स्थित्वा कैलासस्य अधस्तात् अपतत्। दशग्रीवः गिरिं दोलयितुं आरब्धवान्। एतत् ज्ञात्वा शिवः अपि तदनुकूलं कृतवान्। दिशां पालकान् विजित्य, देवद्विषा गर्वितेन कैलासः दोलितः। तदा शिवः पादाङ्गुल्या तं रावणं पातालादिलोकान् प्रेषितवान्। तत्र शरीरचूर्णितस्य रावणस्य क्रन्दनं श्रुत्वा, शिवः क्रुद्धः अपि सन्तुष्टः अभवत्। सः देवीसहितः हसन् तस्मै वाञ्छितं वरं दत्तवान्, न संशयः—अप्राप्तार्हाय अपि तेन शिवेन वरः दत्तः। ततः शिवानुग्रहात् वरान् लब्ध्वा, सः वीरः प्रस्थितः। लङ्कां प्रति गच्छन्, गङ्गां यः शिवजटाजातः, उपगम्य, तत्र शिवपूजनाय गतः। सः शम्भुं विविधैः मन्त्रैः गङ्गाजलेन च पूजयित्वा, चन्द्रार्धधारिणीं खड्गमपि लब्ध्वा, इच्छितसिद्धिं सर्वसमृद्धिं च प्राप्तवान्। मया दत्तं मन्त्रं सोमरक्षणार्थं साधयित्वा, विधिवत् भवं पूज्य, मन्त्रसिद्धिं प्राप्य, सः राक्षसाधिपः पुनः लङ्कां प्रत्यागच्छत्, तुष्टः। तस्मात् कालात् आरभ्य, एतत् तीर्थं महाबलप्रदं, महाफलदं, सर्वपापनाशनं, सिद्धैः सेवितं च अभवत्। त्रिषु लोकेषु प्रसिद्धं परुष्णीसंगमाख्यं तीर्थं अस्ति; तस्य स्वरूपं अहं ते कथयामि, शृणु—एतत् पापनाशनम्। अत्रिः ब्रह्माणं विष्णुं महेश्वरं च पूजयामास। तेषां तुष्टानां प्रति सः उक्तवान्—"यूयं मम पुत्रा भविष्यथ" इति। तदा मम एकः सुन्दरी कन्या जाता, हे देवाः; ब्रह्मा, विष्णुः, महेश्वरः च मम पुत्राः अभवन्। सः शुभात्रेयी नाम कन्यां उत्पादितवान्; सोमः च दुर्वासाः तस्य महात्मनः पुत्रौ अभवताम्। अग्नेः अंगिराः अग्निशिखायां जातः। तेन अंगिरसा तेजस्विनी आत्रेयी अत्रये दत्ता। अग्निबलात् परुषः सदा आत्रेयीं संबोधितवान्; आत्रेयी अपि सदा सेवायाम् प्रवृत्ता। तस्याः अंगिरसाः वीर्यवन्तः पुत्राः अभवन्; अंगिराः सदा आत्रेयीं परुषं भाषते स्म। पुत्राः अंगिरसाः सदा पितरं शमयन्ति स्म। कदाचित् पतिस्य परुषवचनैः दुःखिता सा, कृताञ्जलिः, शोकाकुला, पितृश्वरे, गुरौ, उक्तवती— "हे वह्निधर! अहं तव पुत्रस्य अत्रेः पत्नी; सदा पुत्राणां पतिं च सेवायाम् प्रवृत्ता। मम पतिः कारणं विना परुषं भाषते, क्रुद्धदृष्ट्या मां पश्यति; हे देवश्रेष्ठ, मां शमय—मम पतिः मम देवता।" पितृश्वरा उक्तम्—"तव पतिः अंगिराः ऋषिः अग्निशिखायां जातः; सः शमः भवेत् इति उपायः विधीयताम्। तव पतिः अग्निजः त्वां उपागतः, सुन्दरि; मम आज्ञया त्वं तं जलेन प्लावयेत्।" सा उक्तवती—"अहं परुषवचनानि सहिष्ये; मम पतिः अग्निं न प्रविशेत्। या स्त्री पतिविरुद्धा सा जीवितस्य किं प्रयोजनम्? अहं शान्तिवचनानि इच्छामि, येन पतिं लभेयम्।" अग्निः सर्वत्र—जले, देहे, स्थावरजङ्गमे च अस्ति; अहं सदा तव पतिप्रसवस्थानं मम गृहम् इति स्मृतः। "अहं एव आत्मा" इति ज्ञात्वा, त्वं शोकं मा कुरु। विवेकपूर्वकं चिन्तय—किं जलम्, मातरः, देव्यो, अग्निः, पितृश्वा वा? अतः, मा खिद्यस्व, स्नुषे। त्वं उक्तवती—"जलम् मम माता" इति, "अहं तव पुत्रपत्नी, हे अग्ने" इति; कथं माता अपि पत्नी स्यात्? एषः विरोधः, हे प्रभो, जलबिम्बरूपतः। पूर्वं सा पत्नी, पालयन्ती सा भार्या, प्रसूता सा जाया, गुणैः सा कलत्रम्। हे शुभे, त्वं एतानि रूपाणि धारयसि—मम आज्ञां कुरु। या तस्याः जातः सः एव तस्याः पुत्रः, सा एव तस्याः माता, न संशयः। अतः शास्त्रविदः वदन्ति—पुत्रे जातः सा पत्नी नास्ति। पितृश्वरोक्तं श्रुत्वा, आत्रेयी तत्क्षणात् अग्निरूपां धारयित्वा, जलेन पतिं शुद्धयामास। ततः पतिपत्न्यौ तौ शान्तगङ्गाजलरूपं प्राप्तवन्तौ, संयुक्तौ दम्पती अभवताम्। यथा विष्णुः लक्ष्म्या सह, शिवः उमया सह, सोमः रोहिण्या सह, तथा तौ दम्पती तदा एकत्र संयुक्तौ। सा पतिं प्लावयित्वा, जलमयी रूपं धारयामास। गङ्गया सह संयुक्ता सा परुष्णीति नदी अभवत्। परुष्ण्यां स्नानेन शतगवदानेन तुल्यं पुण्यं लभ्यते। तत्र अंगिरसः बहून् यज्ञान् महादानैः सह अकरोत्। तत्र प्राचीनग्रन्थेषु त्रिसहस्राणि पुण्यतीर्थानि कीर्तितानि। उभयोः तीरेषु, हे प्रिये, यज्ञानां फलानि भिन्नानि ज्ञायन्ते।