नर्मदातटे देवाः सह गन्धर्वैः ऋषिभिः च कपिलमुनिना च, पृथिवीं गोमूर्तिं दृष्टवन्तः, महर्षे। ततः स पृथुः, सरस्वत्यां, भागीरथ्यां, विशेषेण गोदावर्यां, सर्वासु च महतीषु नदीषु, तस्याः महान् दुग्धं अपाययत्। पृथुना दोहितायां सा नदी पुण्या पावनी च जाताऽभूत्, गौतमीं समागता, अद्भुतं किमपि तत्र सञ्जातमिव। तस्मात् काले तस्मिन् पुण्ये स्थले 'कपिलसंङ्गम' इति ख्यातिः जाता; तत्र, विप्र, अष्टाशीतिसहस्राणि पुण्यानि स्थलानि सन्ति। मुनयः, हे नारद, वदन्ति—स्मरणमात्रेण अपि तानि पुण्यस्थलानि जगत् पावयन्ति, सर्वाणि क्रमशः। त्रिषु लोकेषु कीर्तिमत् तदेव देवस्थानं पुण्यतीर्थं; तस्य प्रभावं कथयामि, शृणु नारद। कृतयुगे प्राचीनकाले, सुरासुरयुद्धे प्रवृत्ते, सिंहिका नाम दैत्यकन्या आसीत्। तस्या महान् दैत्यः पुत्रः राहुः, महाबलः। अमृतोत्पत्तौ सिंहिकायाः पुत्रः छिन्नः। तस्य पुत्रः आसीत् मेघहासः नाम महादैत्यः। पिता हतः इति श्रुत्वा, स दुःखितः, तपः अकरोत्। गौतमीतीरे तस्य तपस्यतः, सर्वे देवाः मुनयः च भीताः तं उपगम्य, "तपः त्यज, महाबाहो; यत् ते मनसि, तत् सर्वं सिध्यतु। शिवगङ्गायाः प्रसादेन अत्र किञ्चित् न दुर्लभम्," इति ऊचुः। स उवाच—"मम पूज्यः पिता देवैः तिरस्कृतः; यदि मम तस्मै च परमा प्रीतिर्दीयते, मया च तपसा, तर्हि वैरं परित्यजामि। पुत्रेण पित्रर्थं वैरनाशनं कर्तव्यम्। यदि इच्छथ, मम सर्वेऽपि कामाः सिध्यन्तु।" ततः सर्वे देवगणाः राहुम् ग्रहत्वं दत्तवन्तः, मेघहासं राक्षसानां श्रेष्ठत्वं च। तदा राहोः पुत्रः नैरृताधिपः भूत्वा, देवांश्च पुनरुवाच—"मम कीर्तिः स्थाप्यताम्।" स उवाच—"अस्य तीर्थस्य शक्तिः दत्तव्या।" देवाः तदनुज्ञाय, स्वमनेच्छितं सर्वं तस्मै दत्तवन्तः। देवर्षे, तत् तीर्थं दैत्याधिपस्य नाम्ना प्रसिद्धम्, यत्र सर्वे देवाः सन्निहिताः। तत् देवतीर्थं देवैः अपि दुर्लभम्; यत्र देवेशः स्थितः, तदेव दिव्यतीर्थं स्मृतम्। तत्र, नारद, अष्टादश तीर्थानि दैत्यैः पूज्यन्ते; तत्र स्नानदानाभ्यां महापापविनाशः स्यात्। सिद्धतीर्थं नाम, यत्र सिद्धेश्वरः शिवः तिष्ठति, प्रसिद्धम्; तस्य प्रभावं वक्ष्यामि, यः सर्वसिद्धिप्रदः। पुलस्त्यवंशसम्भूतः रावणः, त्रैलोक्यविख्यातः, दिशः जेत्वा सोमलोकम् अगच्छत्। युद्धाय सज्जीभूतं रावणं दृष्ट्वा, अहं तम् अवोचम्—"मन्त्रं दास्यामि; सोमेन युद्धं मा कुरु, दशग्रीव।" एवं उक्त्वा, शिवार्चितं षडष्टोत्तरशतनाम मन्त्रं तस्मै राक्षसराजाय दत्तवान्, तस्य प्रसादाय। ये दीनाः पतिताः क्लेशग्रस्ताश्च, तेषां शम्भुः एव शरणं; अन्यः नास्ति। मन्त्रबलात् स सोमलोकात् निवृत्तः; विजयप्राप्तः स राक्षसः पुष्पकेण लोकान् शीघ्रं प्रत्यागच्छत्, गर्वितः दशग्रीवः। स देवान्, गगनं, पृथिवीं, नागान्, गजान्, ब्राह्मणांश्च दृष्ट्वा, कैलासं महागिरिं, उमापतिं च अपश्यत्। "कः महात्मा अस्मिन् गिरौ वसति? अहं एतं गिरिं पृथिवीतः नेष्यामि। लङ्कायां सम्प्राप्ते, अयं गिरिः लङ्कां शोभयति, समृद्धिं ददाति," इति रावणो मनसि चिन्तयामास। तस्य मन्त्रिणो द्वौ उक्तवन्तौ—"एतत् न युक्तम्," सच्चित्तेन; परन्तु रात्रिचरः तयोः वाक्यं न शृणोत्। शीघ्रं पुष्पकं स्थाप्य, स राक्षसः कैलासपादे लीलया अपतत्; दशग्रीवः गिरिं चालयितुं आरब्धवान्; तद्विज्ञाय, शिवः यथायोग्यं चकार। दिग्गजाः जिताः, गर्वितः स देवद्विष् कैलासं चालयन्, शिवः स्वाङ्घ्रिणा तं पातालयादिषु अपातयत्। पीडितशरीरस्य रावणस्य क्रन्दनं श्रुत्वा, शिवः कोपितः अपि, पार्वत्या सह हसन्, तस्मै वाञ्छितं वरं दत्तवान्; न संशयः, अयुक्तं अपि तेन प्राप्तम्। ततो वरप्राप्तः रावणः लङ्कां प्रति गच्छन्, शम्भोः पूजायै, शिरोजातगङ्गां प्राप्तवान्। तत्र शिवं नानामन्त्रैः गङ्गाजलेन च पूज्य, चन्द्रार्धधारिणीं खड्गं प्राप्तवान्, सिद्धिं सम्पदं च अवाप। मया दत्तं मन्त्रं सोमरक्षणाय साधयित्वा, भवं पूज्य, मन्त्रसिद्धिं प्राप्य, स राक्षसाधिपः पुनः लङ्कां प्रत्यागच्छत्, तुष्टः। तस्मात् काले, एतत् महातपः तीर्थं महाफलदं, इच्छितसिद्धिप्रदं, महापापनाशकं, सर्वसिद्धैः सेवितं जातम्। परुष्णीसंगमं नाम तीर्थं त्रैलोक्यविख्यातम्; तस्य स्वरूपं वक्ष्यामि, शृणु, पापनाशनम्। अत्रिः ब्रह्मा, विष्णु, महेश्वरं पूजितवान्; तेषां तुष्टानां, "यूयं मम पुत्रा भविष्यथ," इति उक्तवान्। तस्मात् मम कन्या जाताऽभूत्, सुराः; ब्रह्मा, विष्णु, महेश्वरः पुत्रत्वं प्राप्तवन्तः। तस्याः शुभात्रेयी नाम कन्या जाता; सोमः च दुर्वासाः तस्याः पुत्रौ। अग्नेः, अंगिराः अङ्गारात् जातः; तेन अंगिरसा, तेजस्विनी आत्रेयी अत्रये प्रदत्ता। एवं पुण्यतीर्थानां, देवर्षे, इतिहासः श्रुतः, पुण्यः, पुण्यफलप्रदः।