ततः पृथुं विशालताक्षं भीता पृथिवी वाक्यं अब्रवीत्। "मामध्ये महौषधयः महान् भुक्ताः, कथं तान् दातुं शक्नोमि?" इत्येवम् उक्त्वा सा पृथिवी शोकं प्रकटयामास। ततः राज्ञा कोपेन पुनः पृथिव्याः प्रति वाक्यं उक्तम्— "यदि त्वं अद्य औषधीन् न दासि, तव वधं करिष्यामि, स्वयं महौषधीन् प्रदास्यामि।" पृथिवी पुनः विवेकिनी सती राजानं अब्रवीत्— "हे श्रेष्ठराजन्, बुद्धिमती स्त्रीं कथं हन्तुम् इच्छसि? मम विना, कथं एतानि भूतानि पोषयिष्यसि?" पृथुः प्रत्युत्तरं दत्तवान्— "यत्र एकस्य नाशेन बहूनां हितं सिध्यति, तत्र दोषः नास्ति, हे पृथिवि। तपस्याः शक्त्या भूतानि पोषयिष्यामि।" पृथुः पुनः अब्रवीत्— "अत्र दोषं न पश्यामि, न च एतानि वचनानि व्यर्थानि मन्ये; यदा तानि क्रियन्ते, तदा बहूनां सुखम् उत्पद्यते। मुनिभिः उक्तम्— तस्य एकस्य वधः शताश्वमेधात् महत्तरो भवति।" ततः देवा ऋषयः च पृथुं श्रेष्ठं राजानं शमयित्वा, दिव्यं मातरं पृथिवीं देवसमूहः तां समये अब्रवीत्— "हे पृथिवि, गोमूर्तिं धारयित्वा, क्षीरं महौषधयः च पृथुं राज्ञे ददातु। तदा राजा तुष्टः भविष्यति, प्रजापरिपालनं च सिध्येत, तथा कल्याणं भविष्यति।" ततः पृथिवी गोमूर्तिं धारयित्वा कपिलस्य समीपे उपविश्य, वेनस्य पुत्रः पृथुः महौषधयः पिपील। यत्र देवा गन्धर्वैः सह, ऋषयः कपिलः ऋषिः च, गोमूर्तिं पृथिवीं ददर्शुः, हे महर्षे, नर्मदा तटे। सरस्वत्यां, भागीरथ्यां, विशेषतः गोदावर्यां, सर्वासु महतीषु नदिषु, पृथुः तद् महत् क्षीरं पिपील। पृथुना पृथिव्याः पिपीलनेन नदीः पुण्याः शुद्धाः अभवन्, गौतमीसहिताः अभवन्, अद्भुतं किञ्चित् अभवत् इव। तस्मात् कालात् तद् पुण्यस्थलं कपिलसंयोजनं इति प्रसिद्धं अभवत्; तत्र, हे विद्वन्, अष्टाशीतिसहस्राणि पूज्यानि स्थलानि दृश्यन्ते। ऋषयः, हे नारद, उक्तवन्तः— पुण्यस्थलानि स्मरणमात्रेण अपि जगत् विशुद्धि करोति, सर्वाणि क्रमशः। देवानां स्थलं तिर्थरूपं त्रिलोकप्रसिद्धं पुण्यस्थलम् इति प्रसिद्धम्। तस्य शक्तिं वक्ष्यामि; शृणु, हे नारद। कृतयुगे आरम्भे, यदा देवासुरयुद्धं आरभ्यते, तदा सिंहिका नाम दैत्यकन्या आसीत्। तस्याः पुत्रः महान् दैत्यः राहुः नाम, अतिबलवान् आसीत्। यदा अमृतम् उत्पन्नम्, सिंहिकापुत्रः विभागः अभवत्— राहोः पुत्रः मेघहासः महादैत्यः आसीत्। पितरं हतं श्रुत्वा, सः तपः अकरोत्, दुःखितः। यदा राहोः पुत्रः गौतमीतीरे तपस्यन् आसीत्, सर्वे देवा ऋषयः तं समीपमागताः, भयभीताः। "तव तपः त्यज, हे महाबाहो; यत् मनसि निश्चितम्, तत् सर्वम् सिध्यतु। शिवगङ्गायाः प्रसादेन, अत्र किञ्चित् अप्राप्यं नास्ति।" मेघहासः प्रत्युत्तरम् अब्रवीत्— "मम पितरं पूज्यं, यूयम् तेन तेन च अवमानिताः। यदि परमं स्नेहं तस्मै मम च दर्शयिष्यथ—" "यूयम् मम तपसा च, वैरं त्यजामि। पुत्रः पितुः सम्मानाय वैरनाशाय कार्यं कुर्यात्। यदि एतद् इच्छन्ति, तदा मम सर्वे कामाः सिध्यन्तु।" ततः सर्वे देवा राहुं ग्रहत्वं दत्तवन्तः, मेघहासं राक्षसश्रेष्ठं कृतवन्तः। ततः राहोः पुत्रः नैरृताधिपः उद्भूतः, पुनः देवेषु अब्रवीत्— "मम कीर्ति स्थापनं भवतु।" सः अब्रवीत्— "अस्य पुण्यस्थलस्य शक्तिः दातव्या।" एवं संमत्य, देवा यत् मनसि आसीत्, तत् सर्वं दत्तवन्तः। हे देवर्षे, तद् पुण्यस्थलं दैत्याधिपस्य नाम्नि प्रसिद्धम्; सर्वे देवा तत्र आसीत्, हे विद्वन्। तद् देवस्थानं देवैः अपि दुर्लभम्; यत्र देवाधिपः निवसति, तद् दिव्यतिर्थं स्मृतम्। तत्र, हे नारद, अष्टादश पुण्यस्थलानि दैत्यैः पूज्यन्ते; स्नानं दानं च तत्र महापापं नाशयति। सिद्धतिर्थं नाम प्रसिद्धम्, यत्र शिवः सिद्धाधिपः निवसति; तस्य शक्तिं वक्ष्यामि, यः सर्वसिद्धिं जनाय ददाति। रावणः पुलस्त्यवंशजः, लोकप्रसिद्धः, सर्वदिशं विजित्य, सोमलोकं प्राप्तवान्। रावणः सोमेन युद्धाय सज्जः आसीत्, अहम् तं उक्तवान्— "मन्त्रं दास्यामि; सोमेन युद्धं त्यज, हे दशग्रीव।" एवं उक्त्वा, शिवसंबद्धं शताष्टनाममन्त्रं राक्षसाधिपाय दत्तवान्, हे नारद, तस्य तुष्ट्यर्थम्। ये दीनाः, पतिताः, विविधक्लेशैः पीडिताः, तेषां शिवः एव शरणं लोके; अन्यः नास्ति। ततः मन्त्रबलात्, सः सोमलोकात् निवर्तितः; विजयं प्राप्य, राक्षसः पुष्पकं आरुह्य, शीघ्रं लोकान् प्राप्तवान्, गर्वितः, हे दशग्रीव। सः देवान्, आकाशं, पृथिवीं, नागान्, गजान्, ब्राह्मणान् अपश्यत्; महत् कैलासपर्वतं, उमापतेः निवासं अपि ददर्श। "कः महात्मा अत्र पर्वते वासं करिष्यति? अहम् एतत् पर्वतं पृथिव्याः अपनीय, लङ्कायां आनयिष्यामि। पर्वतः लङ्कायाः सौन्दर्यं समृद्धिं च शीघ्रं जनयति।" राक्षसयोः मन्त्रिणोः वचनं श्रुत्वा, तेषां प्रभोः मनोवृत्तिं ज्ञात्वा, ते उक्तवन्तः— "एतत् उचितं नास्ति," सत्यचेतसा; किन्तु रात्रिचरः तेषां वचनं न अकरोत्। शीघ्रं पुष्पकं स्थापयित्वा, राक्षसः कैलासपदं लीलया प्राप्तवान्; दशग्रीवः पर्वतं दोलायमानं कर्तुं आरभत्, शिवः तस्य अभिप्रायं जानन्, यथोचितं अकरोत्। दिक्पालान् विजित्य, देवद्विषः गर्वितः कैलासं दोलायमानं कृत्वा, शिवः पादाग्रस्य स्पर्शेन दशग्रीवम् अधोलोकं अन्यानि लोकानि च प्रेषितवान्।