ततः कपिलः, तपः कृत्वा, समागतान् ऋषीन् सम्बोधितवान्। सः उवाच—“वेनेनस्य ऊरुं मथित्वा, तस्मात् कश्चित् उत्पद्यते।” ऋषयः तद् आज्ञाय, वेनेनस्य ऊरुं मथयन्तः, तस्मात् महापापी, कृष्णवर्णः, बलसम्पन्नः पुरुषः उत्पन्नः। तं दृष्ट्वा, ऋषयः भयभीताः, “निषीद” इति उक्तवन्तः; अतः सः निषादः अभवत्, तस्मात् निषादाः उत्पन्नाः। पुनः, ऋषयः वेनेनस्य दक्षिणं भुजं धर्मसम्पन्नं मथयन्तः, तस्मात् पृथुः उत्पन्नः, महाशब्दयुक्तः, सर्वमङ्गलचिह्नैः युक्तः। पृथुः राजा अभवत्, ब्रह्मतेजसा सम्पन्नः, दीप्तिमान्। सर्वे देवाः तं समीपं आगत्य, तं पूजयन्तः, शुभानि वराणि ददुः। तस्मै देवाः आयुधानि च, गुणयुक्तानि मन्त्राणि च ददुः। ततः ऋषिसभा कपिलसहिताः पृथुम् उवाचुः—“जीवेषु प्राणिनां पोषणं कुरु; भूमेः ओषधयः भुक्ताः।” ततः स राजा धनुः आदाय, भूमिं सम्बोधितवान्—“जनस्य हितार्थं, भुक्ताः ओषधयः पुनः दत्तव्याः।” भूमिः भयभीता, विशालाक्षं पृथुम् उवाच—“महाऋजुः ओषधयः मयि भुक्ताः; कथं ताः दातुं शक्नोमि?” राजा कोपितः पुनः भूमिं उवाच—“यदि अद्य ताः न दासि, तव वधं करिष्यामि, स्वयम् महाऋजुः ओषधयः दास्यामि।” भूमिः उवाच—“राजन्, स्त्रीं कथं बुद्धिमन्तः हन्तुं शक्नुवन्ति? मया विना, जीवाः कथं पोषयितुं शक्यन्ते?” पृथुः उवाच—“यत्र एकस्य विनाशात् बहूनां हितं स्यात्, तत्र दोषः नास्ति, हे भूमे। तपसा जीवाः पोषयिष्यामि।” भूमिः प्रत्युवाच—“अत्र दोषः नास्ति, न च तव वचनं व्यर्थं मन्ये; तस्य पालनात् बहूनां सुखं जायते। एकस्य वधः शताश्वमेधात् श्रेष्ठः इति ऋषयः उक्तवन्तः।” ततः देवाः ऋषयः च, तं प्रमुखं राजानं शमयित्वा, भूमिं देवीं मातरं च, तदा देवसमूहः तां उवाच—“हे भूमे, गोमूर्तिं धृत्वा, पयः च महाऋजुः ओषधयः च, पृथवे ददातु; तदा राजा तुष्टः भविष्यति, जनपोषणं स्यात्, कल्याणं भविष्यति।” भूमिः गोमूर्तिं धृत्वा, कपिलस्य समीपे उपविष्टा; वेनस्य पुत्रः राजा तं महाऋजुः ओषधयः दुग्धवान्। यत्र देवाः, गन्धर्वाः, ऋषयः, कपिलः च, भूमिं गोमूर्तिं दृष्टवन्तः, हे महर्षे, नर्मदायाम्। सरस्वत्यां, भागीरथ्यां, विशेषतः गोदावरीस्न, सर्वेषु महानदीषु, सः तं महापयः दुग्धवान्। पृथुना दुग्धा सा नदी पुण्या अभवत्, गौतमीसहितं, अद्भुतं वस्तु इव जातम्। ततः प्रभृति, तद् पुण्यस्थानं कपिलसंगमं इति प्रसिद्धम्; तत्र, हे विद्वन्, अष्टाशीतिसहस्राणि पूज्यस्थानानि सन्ति। ऋषयः उचुः—“हे नारद, पुण्यस्थानानि स्मरणमात्रेण जगत् शुद्ध्यति; सर्वाणि, क्रमशः।” देवस्थानं त्रैलोक्ये प्रसिद्धं पुण्यस्थानं इति कथ्यते; तस्य शक्तिं वक्ष्यामि, शृणु, हे नारद। कृतयुगे आरम्भे, देवासुरयुद्धे जाते, सिंहिका नाम दैत्यकन्या आसीत्। तस्याः पुत्रः महादैत्यः राहुः, महाबलः। अमृतोत्पत्तौ राहोः पुत्रः विभक्तः। तस्य पुत्रः मेघहासः महादैत्यः। पिता हतः इति श्रुत्वा, सः दुःखितः, तपः कृतवान्। राहोः पुत्रः गौतम्याः तटस्थः तपः कृतवान्; तदा सर्वे देवाः ऋषयः च, भयभीताः, तं समीपं आगच्छन्। उचुः—“हे महाबाहो, तपः त्यज; यत् मनसि स्थितम्, तत् सर्वं सिध्यतु। शिवगङ्गायाः प्रसादेन, अत्र किञ्चित् अप्राप्यं नास्ति।” सः उवाच—“मम पिता, पूज्यः, भवद्भिः अवमानितः; यदि तस्मै मम च परमं स्नेहं दत्तं, भवद्भिः मम तपसा च, तर्हि वैरं त्यजामि। पुत्रः पितुः सम्मानार्थं वैरनाशं कुर्यात्। यदि भवद्भ्यः इच्छितम्, तर्हि मम सर्वे कामाः सिध्यन्तु।” ततः सर्वे देवाः राहुं ग्रहं कृतवन्तः, मेघहासं राक्षसश्रेष्ठं कृतवन्तः। पुनः राहोः पुत्रः, नैरृताधिपः, देवाः प्रति उवाच—“मम कीर्तिः स्थाप्यताम्।” सः उवाच—“अस्य पुण्यस्थानस्य शक्तिः दत्तव्या।” देवाः तद् अनुमोदयन्तः, मनःस्थितं सर्वं ददुः। हे देवर्षे, तद् पुण्यस्थानं दैत्यनाथस्य नाम्नि प्रसिद्धम्; सर्वे देवाः तत्र आसीत्, हे विद्वन्। तद् देवस्थानं देवेषु अपि दुर्लभं; यत्र देवाधिपः वसति, तद् दिव्यतीर्थं स्मृतम्। तत्र, हे नारद, दैत्यैः पूजितानि अष्टादश पुण्यस्थानानि सन्ति; स्नानं दानं च तत्र महापापं नाशयति। सिद्धतीर्थं इति प्रसिद्धम्; यत्र शिवः सिद्धनाथः स्थितः। तस्य शक्तिं वर्णयिष्यामि, यः सर्वसिद्धिं जनाय ददाति।