आत्रेयः यदा एवम् उक्तवान्, तदा देवाः लज्जिताः सन्तः तम् सम्बोधयामासुः। ते ऊचुः—"लज्जां त्यज, महाबाहो! तव महती कीर्तिः भविष्यति। यः आत्रेयतीर्थे स्नानं करिष्यति, सर्वे प्राणिनः सहजं पुण्यं प्राप्स्यन्ति। स्मरणमात्रेण अपि, तत्र इन्द्रवत् सुखं भोक्ष्यन्ति; तत्र पञ्चसहस्राणि पुण्यस्नानस्थलानि पण्डितैः निर्दिष्टानि। इन्द्रस्य, आत्रेयस्य, दैत्यस्य च नाम्ना तानि प्रसिद्धानि; स्नानदानाभ्यां तत्र अक्षयपुण्यं लभ्यते।" इति उक्त्वा, देवाः तत्रतः निर्जग्मुः, आत्रेयः च तेन संतुष्टः अभवत्। ततः अन्यत् पुण्यस्थलं अस्ति—कपिलासंगमं नाम, त्रिलोकेषु प्रसिद्धम्। तत्र, नारद, अहं ते उत्तमं पवित्रं कथां कथयिष्यामि। तत्र कपिलः नाम ऋषिः आसीत्, सत्यवेद्यः, महाकीर्तिः, दारुणः सौम्यः च, तपःनिष्ठः व्रतान्वितः च। सः गौतमीतीरे तपः कुर्वन् स्थितः। तं वामदेवः अन्ये च महात्मानः उपगम्य सम्बोधितवन्तः। वेनस्य वधात् अनन्तरं धर्मः नष्टः, ब्राह्मणानां शापेन राज्यं अनाथम् अभवत्। तदा ऋषिसभा कपिलं सिद्धं गुरुम् अभ्यगच्छत्। वेदः नष्टः, धर्मः अपि नष्टः; किं कर्तव्यम्, उत्तमऋषे? इति पृष्टवन्तः। तदा कपिलः ध्यानं कृत्वा, सभायां स्थितान् ऋषीन् सम्बोधयामास। "वेनस्य ऊरुं मथित्वा, तस्मात् कश्चित् उत्पद्यते।" इति। ऋषयः तद्वचनानुसारं वेनस्य ऊरुं मथित्वा, तस्मात् एकः महापापी, कृष्णवर्णः, बलवान् उत्पन्नः। तम् दृष्ट्वा, ऋषयः भयभीताः "निषीद" इति उक्तवन्तः। सः निषादः अभवत्, तस्मात् निषादाः जाताः। पुनः, ते वेनस्य दक्षिणं भुजं धर्मयुक्तं मथित्वा, तस्मात् पृथुः उत्पन्नः—महाशब्दः, सर्वलक्षणसम्पन्नः। पृथुः राजा अभवत्, ब्रह्मतेजस्सम्पन्नः। सर्वे देवाः तं अभ्यागत्य, तं पूजयित्वा, शुभवरान् ददुः। तस्मै आयुधानि, गुणयुक्तानि मन्त्राणि च दत्तानि। ततः ऋषिसभा कपिलसहिताः पृथुम् इदम् ऊचुः—"जीवेषु प्राणिनां पोषणं कुरु; भूमेः औषधयः उपभुक्ताः।" इति। तदा सः उत्तमराजा धनुः आदाय भूमिं सम्बोधयामास—"उपभुक्ताः औषधयः पुनः प्रदत्तव्याः, जनहिताय।" इति। तदा भूमिः, भयभीता, पृथुं विशालनेत्रं उवाच—"महाऔषधयः मयि उपभुक्ताः; कथं ताः दातुं शक्याः?" इति। ततः राजा क्रुद्धः पुनः भूमिं ऊचुः—"यदि अद्य न दास्यसि, तव वधं करिष्यामि, स्वयम् औषधयः जनयिष्यामि।" भूमिः उवाच—"राजन्, बुद्धिमान् सन्, स्त्रियं कथं हन्तुम् इच्छसि? मम विना जीवाः कथं पोषयिष्यन्ति?" राजा प्रत्यवदत्—"यत्र एकस्य नाशात् बहूनां हितं स्यात्, तत्र दोषः नास्ति, हे भूमे। तपसा जीवाः पोषयिष्यामि।" भूमिः उवाच—"अत्र दोषः नास्ति, न च वचनानि व्यर्थानि; तेषां पालनात् बहूनां सुखम् जायते। एकस्य वधः शताश्वमेधात् श्रेष्ठः इति ऋषयः उक्तवन्तः।" इति। ततः देवाः ऋषयः च, तं राजानं शमयित्वा, भूमिं दिव्यां मातरं, देवसंघः तदा उवाच—"हे भूमे, गवां रूपं धारयित्वा, पयः औषधयः च पृथवे दत्त्वा; तदा राजा तुष्टः भविष्यति, जनसंरक्षणं च स्यात्, तथा सुखं स्थास्यति।" इति। ततः भूमिः गोमायां रूपं धारयित्वा कपिलसमीपे उपविष्टा, पृथुः वेनजः महाऔषधयः दुह्यति। यत्र देवाः, गन्धर्वाः, ऋषयः, कपिलः च, भूमिं गोमायां रूपेण दृष्टवन्तः, तत्र नर्मदायाम्। सरस्वत्यां, भागीरथ्यां, विशेषतः गौतमीतीरे, सर्वेषु महानदीषु, सः पृथुः तं महापयः दुह्यति। पृथुना दुह्यमानायाम् भूमौ, नदी पुण्या, शुद्धा अभवत्, गौतमीसंगमे च अद्भुतं किमपि अभवत्। तस्मात् कालात् कपिलासंगमं नाम पुण्यस्थलं अभवत्; तत्र, विप्र, अष्टाशीतिसहस्राणि पूज्यस्थानानि सन्ति। ऋषयः नारदम् ऊचुः—पुण्यस्थलानि स्मरणमात्रेण अपि जगत् विशुद्ध्यति, सर्वाणि क्रमशः। देवस्थानं अपि प्रसिद्धं पुण्यस्थलं अस्ति, त्रिलोकेषु विख्यातम्। तस्य प्रभावं कथयामि; शृणु, नारद। कृतयुगे आदौ, यदा देवासुरयुद्धं आरब्धम्, तदा सिंहिका नाम दैत्यकन्या आसीत्। तस्याः पुत्रः राहुः नाम महादैत्यः, अतिबलवान्। यदा अमृतम् उत्पन्नम्, सिंहिकापुत्रः च विहितः। तस्य पुत्रः मेघहासः नाम महादैत्यः। पिता हतः इति श्रुत्वा, सः दुःखितः तपः अकरोत्। राहोः पुत्रः गौतमीतीरे तपः कुर्वन् स्थितः, तदा सर्वे देवाः, ऋषयः च, भयभीताः तम् अभ्यगच्छन्। एवं पुण्यतीर्थेषु, देवऋषिसंवादः, धर्मन्यासः, भूमिपोषणं, पुण्यप्राप्तिः च, सत्यकथायाम् उल्लिखितम्।