अहमेव ब्राह्मणो वेदविद्भिः परिवृतः, गौतमीतीरनिवासी चास्मि। तत्र, भविष्यति वा अद्य वा, सुखाय, दुरन्तभाग्यवेगेन तत्कर्म कृतम्। हे मुनिश्रेष्ठ, त्वया यदिन्द्रस्य स्वेदः आपोहितः, हे आत्रेय, स केवलं छाया आसीत्; तव कल्याणं निश्चितं, अन्यथा न शक्यते। तदा आत्रेयः वाक्यमुवाच—यथा यूयं ममात्र वक्तारो भविष्यथ, तथैव अहं करिष्यामि, हे महाभागिनः; सत्यमाधाय वह्निं प्रार्थये। एवमुक्त्वा, स दैत्यांश्च संबोध्य, पुनः त्वष्टारमपि प्रोवाच। यद्यदत्र त्वया मयि स्नेहेन कृतम्—इन्द्रपदं—तत्सर्वं पुनरपि शीघ्रं निवर्तय; ब्राह्मणर्षिं मामव। मम स्थानं पुनः दत्त्वा, मम आश्रमं मृगपक्षिसमेतं, वृक्षजलयुक्तं यथापूर्वं स्थापय; दिव्यवस्तूनि मम न प्रयोजनम्। यदेतदनुपूर्व्यया प्राप्तं, तद्बुद्धीनां सुखाय न भवति। एवं उक्त्वा, प्रजापतिः त्वष्टा ‘एवमस्तु’ इति प्रतिज्ञाय, तद्वरं निवर्तयामास; दैत्याः स्वस्थानानि गत्वा, पृथिवीं कंटकवर्जितां कृतवन्तः। त्वष्टा अपि स्वस्थानं प्रहसन्निव जगाम; आत्रेयः शिष्यैः सह भार्यया च तत्रैव वसन्। गौतमीतीरे स्थित्वा, तपस्यायां प्रवृत्तः, सर्वैः परिवृतः, महायज्ञे प्रवर्तमाने, लज्जमानः वाक्यमुवाच—हन्त, माया बलमेवम्! ममापि मनः मोहितमभूत्! किं मम महेन्द्रपदसिद्ध्या प्रयोजनम्? किमत्र पूर्वं कृतम्? एवं लज्जमानमात्रेयं वदन्तं, देवाः तमूचुः—त्यज लज्जां महाबाहो; महती कीर्तिस्तव भविष्यति। यः कश्चित् आत्रेयतीर्थे स्नात्वा, सर्वे प्राणिनः सुकरं पुण्यं लभन्ते। स्मरणमात्रेणैव ते इन्द्रसमा सुखिनो भवन्ति; तत्र पञ्चसहस्राणि पुण्यतीर्थानि विद्वांसः वदन्ति। इन्द्र-आत्रेय-दैत्यनामानि तानि प्रसिद्धानि; तत्र स्नानदानयोः अक्षयपुण्यलाभः। एवमुक्त्वा, देवाः प्रययुः, ऋषिः सन्तुष्टः अभवत्। ततः, अस्ति पुण्यतीर्थं नाम कपिलासंगमं, त्रैलोक्ये विश्रुतम्। तत्र, हे नारद, अहं ते परममिदं पुण्यकथां कथयिष्यामि। तत्र कपिल इति नाम मुनिः आसीत्, सत्यविद्, कीर्तिमान्, कठिनो मृदुरपि, तपस्वी व्रतान्वितः। स गौतमीतीरे तपः कुर्वन् स्थितः, तं वामदेवादयः महात्मानं उपगम्य ऊचुः। वेनस्य वधात् धर्मनाशे, राज्यं ब्राह्मणशापेन शून्यं जातम्; तदा मुनिसभा सिद्धं कपिलं गुरुं कृत्वा उपागच्छत्। वेदनाशे धर्मनाशे च, किं कर्तव्यं, हे मुनिश्रेष्ठ? तदा कपिलः ध्यानं कृत्वा, समागतान् मुनीन् प्रति वाक्यमुवाच—वेणोरूर्वं मथित्वा, कश्चित् तस्मात् जायते। तदनु, मुनयस्तथैव कृत्वा, वेणोरूर्वं मन्थन्तः, तस्मात् कृष्णवर्णः, बलवान्, पापकर्मा कश्चन जातः। तम् दृष्ट्वा, भीता मुनयः ऊचुः—'निषीद'—इति; स निषादः अभवत्, तस्मात् निषादाः उत्पन्नाः। पुनः तस्य दक्षिणबाहुं धर्मसम्पन्नं मन्थित्वा, तस्मात् पृथुः जातः, महाशब्दवान्, सर्वलक्षणसम्पन्नः। पृथुः राजा अभवत्, ब्रह्मशक्तियुक्तः, तेजस्वी; सर्वे देवाः तमभ्यागत्य, पूजयित्वा, शुभवरान् ददुः। तस्मै शस्त्राणि मन्त्रांश्च पुण्यगुणान्वितान् अदुः। ततो मुनिसभा कपिलसहिताः पृथुमूचुः—भूतानां पोषणं कुरु; भूमेः औषधयः उपभुक्ताः। तदा स श्रेष्ठराजा धनुः गृहित्वा, भूमिं अब्रवीत्—औषधयो याः उपभुक्ताः, ताः पुनः प्रयच्छ, जनहिताय। तदा भूमिः भीता, पृथुं विशाललोचनं प्रति वाक्यमुवाच—मयि औषधयः उपभुक्ताः; कथं दातुं शक्नोमि? तदा राजा कोपितः पुनरुवाच—यदि अद्य न दास्यसि, त्वां हनिष्यामि, स्वयमेव औषधयः प्रदास्यामि। भूमिः अवदत्—त्वं बुद्धिमान्, नारीं कथं हन्याः? मया विना कथं भूतानां पालनं करिष्यसि? राजा अवदत्—बहूनां हिताय एकस्य नाशे दोषो नास्ति; तपसा भूतान् पोषयिष्यामि। अहं दोषं न पश्यामि, न च एतद्वचनं व्यर्थं मन्ये; तस्य क्रियायाः फलात् बहूनां सुखं भवति। मुनयः उक्तवन्तः—एकस्य हननं शताश्वमेधात् श्रेष्ठम्। तदा देवाः मुनयः च, राजानं पृथुं, भूमिं च देवमातरं, शमयित्वा, तां वक्तुम् आरब्धाः—हे पृथिवि, गावीरूपं गृहीत्वा, पयः औषधयश्च, पृथवे देहि; तदा राजा तुष्टः भविष्यति, जनरक्षा च स्यात्, ततो कल्याणं भविष्यति। ततः, भूमिः गावीरूपां धारयित्वा, कपिलसमीपे उपविष्टा; वेनजः राजा पृथुः तां दुहित्वा, महौषधयः प्राप्नोत्।