अत्रेः वचने श्रूयमाणे, सृष्टिकर्ता विश्वकर्मा, प्रजापतिः, शीघ्रमेव मेरुं देवपुरं, कामद्रुमांश्च, कामलताश्च, सुरभिं चापि निर्ममाथ। स वै वज्रादिरत्नैः शोभितानि, दिव्यानि रम्याणि गृहाणि, निर्मलाङ्गीं शचीं, कामोपमं च सभागृहं ससर्ज। ततः क्षणेनैव सुदर्मां नाम सभां, मनोहराः अप्सरः, ऐरावतं गजश्रेष्ठं, वज्रादीनि शस्त्राणि, सर्वान् अपि देवान् ससर्ज। स्वप्रियया निरुद्धः सुतः अत्रेः, शच्या समां भार्यां ससर्ज; ततः अत्रेर्मुखैः संयुत्य, वज्रादीनि शस्त्राणि निर्ममे। स सर्वं नृत्यगीतं, यथा इन्द्रपुरे दृश्यते, ससर्ज; तेन सर्वं लब्ध्वा, स ऋषिप्रवरः परमं हर्षमवाप। एवमुत्तमसुखस्थलेषु, कः किञ्चिदपि स्पृहयेत? दृश्येष्वपि न। परन्तु, यदा दैत्यदानवाः श्रुत्वा, राक्षसाश्च क्रोधेन पूर्णाः, त्वरया समागच्छन्— "स्वर्गं परित्यज्य हरिः किमर्थमिह गतः? किं परस्परसुखाय? तस्मात् गच्छामः वज्रपाणिना, त्वरितयज्ञिना, सह युद्धाय।" इत्युक्त्वा ते असुराः अत्रेः पुत्रं परिवव्रुः, तेन निर्मितां पुरीं परिवृत्य, तामिन्द्रपुरीमित्यनामयन्। स तु आद्यजः, दृढनिश्चयः, स यः यज्ञेन देवानतिचक्राम, यस्य शक्त्या द्यावापृथिव्यौ स्थिते, यस्य वीर्येण स इन्द्र इति प्रसिद्धः। स उवाच—"नाहं हरिः, न शची भार्या मम, नायं नगरो न वनो इन्द्रस्य; स एव वज्रपाणिः, सहस्राक्षः, रिपुघातकः, वज्रबाहुः इन्द्रः। अहं तु ब्राह्मणः, वेदवित्, ब्राह्मणसंघैः परिवृतः, गौतमीतीरे वसामि; यदिदं मया कृतं, दुःखबलात् सुखायै, न तु अन्यथा।" "भगवन्, यदिन्द्रस्य स्वेदं त्वया निष्कासितं, तदनुकृतमात्रं; तव कल्याणं नूनं भविष्यति, अन्यथा न।" इति श्रुत्वा, अत्रेयः उवाच—"यथायं जनः मम विषये वदिष्यति, तथा करिष्यामि; सत्येन वह्निमाह्वये।" इत्युक्त्वा, दैत्येभ्यः तवष्टारं च समभाषत। "यत्किञ्चिदिह त्वया कृतं, मम स्नेहान्निर्मितमिन्द्रपदम्, तत् पुनः संहर शीघ्रं, रक्ष मां ब्राह्मणं मुनिं।" एवमुक्त्वा, "मम स्थानं वनं मृगपक्षिसंयुक्तं, वृक्षजलादिसंयुक्तं, यथापूर्वं पुनः ददातु; न मे दिव्येषु कार्यम्। यत् विपरीतं प्राप्तं, तद्विप्रसुखाय न।" इत्युक्ते, तवष्टा "एवं भवतु" इति उक्त्वा, तद्बलम् संहृत्य, दैत्याः स्वस्थानं ययुः, भूमिं शूलरहितां कृत्वा। तवष्टा अपि स्वस्थानं ययौ, सस्मित इव; अत्रेयः च शिष्यैः भार्यया च परिवृतः तत्रैव स्थितः। गौतमीतीरे वसन्, तपसे निष्ठितः, सर्वैः परिवृतः, महायज्ञे प्रवृत्ते, लज्जितः स उवाच—"हन्त! माया बलमेवमस्ति, ममापि मनः प्रमाथि! किमहं महेन्द्रपदेन? किं पूर्वं कृतम्?" इत्युक्त्वा, देवाः तमूचुः— "त्यज लज्जां महाबाहो, महाकीर्तिर्भविष्यति; यः अत्रेयतीर्थे स्नात्वा, सर्वे प्राणी पुण्यं लभन्ते। स्मरणमात्रेणैव, इन्द्रतुल्या सुखिनः स्युः; तत्र पञ्चसहस्राणि पुण्यतीर्थानि सन्ति। इन्द्रनाम्नि, अत्रेयनाम्नि, दैत्यनाम्नि च, तीर्थानि प्रसिद्धानि; तत्र स्नानदानाभ्यां अक्षयपुण्यलाभः।" इत्युक्त्वा, देवाः जग्मुः, मुनिः तुष्टः अभवत्। अथ, कपिलासंगमं नाम पुण्यतीर्थं त्रैलोक्यविख्यातं अस्ति; तत्र, नारद, अहं ते पुण्यां कथां शृणु। तत्र कपिलः नाम ऋषिः आसीत्, सत्यमेव वेदवित्, यशस्वी, दारुणश्च, सौम्यश्च, तपोनिष्ठः व्रतान्वितः। स गौतमीतीरे तपः कुर्वन् स्थितः, तं वामदेवादयः महर्षयः उपगम्य, तं प्राहुः। "वेने हते, धर्मे नष्टे, ब्राह्मणशापेन राज्ये हीने, तदा मुनिसंघः सिद्धकपिलं गुरुमुपेत्य प्राहुः— वेदे गते धर्मे नष्टे, किं कर्तव्यं, महर्षे?" इत्युक्ते, कपिलः ध्यानं कृत्वा, मुनिसंघान् उवाच—"वेने उरुं मथित्वा, कश्चित् तत्र जायेत।" इति। ततस्ते मुनयः वेनस्य ऊरुं मथित्वा, तस्मात् महापापी, कृष्णवर्णः, बलवान् अभवत्। तम् दृष्ट्वा, मुनयः भीता ऊचुः—"निषीद" इति; सः निषादः अभवत्, तस्मात् निषादाः जाताः। ततः, वेनस्य दक्षिणबाहुं धर्मसम्पन्नं मथित्वा, तस्मात् पृत्वुः महाशब्दः सर्वलक्षणसम्पन्नः उत्पन्नः। स पृत्वुः राजा अभवत्, ब्रह्मतेजसा युक्तः, सर्वे देवाः तं पूजयित्वा, शुभानि वराणि ददुः। तस्मै शस्त्राणि, गुणयुक्तानि मन्त्रांश्च ददुः। ततः मुनिसंघः कपिलेन सह पृत्वुमूचुः—"भूतानां पोषणं कुरु, ओषधयः भुक्ताः।" तदनु, स राजा धनुष्कमप्यादाय, पृथिवीं प्राह—"जनहिताय, भुक्तमोषधिं प्रत्याहर।