श्रूयतां, भगवन्! कस्यचित् महर्षेः यज्ञे अग्निर्होता भवित्वा हविराहारकः सञ्जातः। तेन तस्मिन् यज्ञे महेश्वरबलिं पुनः सम्पूर्णतया सम्पादितवान्। यज्ञकर्म समाप्त्वा स ऋषिः स्वयम् ऐश्वर्यम् अवाप, सर्वत्र गन्तुम् शक्तिं च प्राप, स्वर्गं देवानां लोकं, इन्द्रस्य रमणीयं सदनं, अधोलोकं च स्वेच्छया प्राप्नोति स्म। स्वस्य पुण्यतपोबलात्, हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, स कदाचित् स्वर्गं गच्छति, पुनः इन्द्रलोकं प्रतिपद्यते स्म। तत्र स सहस्राक्षं देवराजं समन्तात् श्रेष्ठैः देवैः परिवृतं ददर्श। सिद्धैः साध्यैः स्तूयमानं, परमं नृत्यं पश्यन्तं, मधुरगीतश्रवणरतं, अप्सरसां चामरवात्यनं दृष्टवान्। स तु तत्रैव देवराजं महान् सिंहासने स्थितं, सभायाम् उपविष्टानां देवपतिनां पूजितं, जयन्तं पुत्रं गोद्गृहीत्वा, शचीसमेतं, परमसुखास्वादनपरं च निरूपितवान्। स धर्मिणां शरणं, वरप्रदं महेन्द्रं दृष्ट्वा, स ब्राह्मणश्रेष्ठः तस्य तेजसा मोहितः, तस्यैव इन्द्रपदस्य स्पृहयामास। देवगणैः सम्यक् पूजितः, स ऋषिः स्वमाश्रमं पुनरुपावर्तत्, तस्य शक्रपुरीं रत्नमयीं, पुण्यगुणसंपन्नां दृष्ट्वा। स्वमाश्रमं तु हीनतेजः, हीनस्वर्णं च दृष्ट्वा, स ब्राह्मणः निरुत्साहितः अभवत्, शीघ्रं देवराज्यस्य कामनया पीडितः, तदा स्वप्रियं महात्रेः पुत्रं प्रति वाक्यमुवाच। "नाहं स्वदिष्टानि फलं मूलं वा भोक्तुं समर्थः, तत्र स्मृत्वा तद्दिव्यं सोमरसं, पवित्रं भोजनं, रम्यं आसनं च। इन्द्रपदं कामये, महाभाग; शीघ्रं ममात्र इन्द्रस्थानं प्रयच्छ। यदि तदन्यथा वदिष्यसि, न सन्देहः, त्वां भस्मीकुर्याम्।" अत्रेः वचने श्रुत्वा, स प्रजापतिः विश्वकर्मा शीघ्रं मेरुं, देवपुरीं, कल्पवृक्षान्, कल्पलतान्, कामधेनुं च निर्मितवान्। वज्रादिभिः रत्नैः शोभितानि रम्याणि गृहाणि, सर्वाङ्गसुन्दरीं शचीं, कामोपमं रम्यगृहं च कारयामास। क्षणेनैव सुदर्मां सभां, मनोज्ञाः अप्सरः, ऐरावतं गजं, वज्राद्यायुधानि, सर्वान् देवांश्च सृष्टवान्। स्वप्रियया निरुद्धः अपि, अत्रेः सुतः शच्या तुल्यां भार्यां ससर्ज; अत्रेः वदनैः संयुक्तः वज्राद्यायुधानि च निर्मितवान्। तत्र स्वर्गपुरीदृष्टं नृत्यगीतादिकं सर्वं ससर्ज; तेन लब्ध्वा, स ऋषिस्रेष्ठः परमं हृष्टमानसः अभवत्। एवं परमसुखस्थलेषु कः स्पृहां कुर्यात्? दृश्येषु अपि न। किं तु, यदा दैत्यदानवाः श्रुत्वा, राक्षसाश्च क्रुद्धाः, तदा— "स्वर्गं परित्यज्य हरिः पृथिवीं प्राप्तः किमर्थम्? किम् परस्परार्थं सुखाय? तस्मात् गच्छामः, वज्रधारिणं वृत्रहन्तारं समरे निहन्तुम्।" इति निश्चित्य, ते असुराः अत्रेः सुतं परिवृत्य, तेन निर्मितां पुरीं परिवेष्ट्य, तामिन्द्रपुरीमिति नाम कृतवन्तः। स तु आद्यः, दृढनिश्चयः, यः देवांश्च यज्ञबलात् अतिक्रान्तवान्, यस्य तेजसा द्यावापृथिव्यौ स्थिते, यस्य वीर्येण स इन्द्रः इति प्रसिद्धः। सविनयं तान् उवाच— "नाहं हरिः, न शच्याः पतिः, नायं नगरं वा वनं वा इन्द्रस्य। स एव इन्द्रः, वृत्रहन्ता, वज्रधारी, सहस्राक्षः, रिपुघातकः, वज्रबाहुः।" "अहं तु ब्राह्मणः वेदवित्, ब्राह्मणसभा परिवृतः, गौतमीनदीतीरे वसामि। तत्र भविष्यति वा अद्य वा, सुखार्थं तदकर्म कृतमयं दुर्निमित्तेन।" ऋषेः वचनेन तान् असुरान् शमयित्वा, देवाः तं प्रोचुः— "हे महर्षे, यदिन्द्रस्य स्वेदं त्वया निष्कासितं, तत् केवलं अनुकरणमासीत्; तव कल्याणं नूनम्, नान्यथा।" तदा अत्रेयः उवाच— "यथैव यूयं मय्यत्र वदिष्यथ, तथैव करिष्यामि, सत्येन अग्निं वहामि।" इत्युक्त्वा, दैत्येभ्यः तथा तवष्टारं प्रति अपि वचोऽब्रवीत्— "यदिदं त्वया, हे तवष्टः, मय्यनुरागात् कृतमिन्द्रपदं, तत् शीघ्रं पुनरपाकुरु, मां ब्राह्मणं मुनिं रक्ष।" "मम स्थानं पुनः दत्त्वा, ममाश्रमं मृगपक्षिसंयुक्तं, वृक्षसलिलयुतं यथापूर्वं पुनः स्थापय; दिव्यवस्तूनि न मे प्रयोजनम्। यदेतत् अप्राप्तकालं मम प्राप्तम्, तद् पण्डितानां सुखाय न।" "एवं भवतु" इति तवष्टा प्रत्युवाच, ततः तं वरं पुनरपाकरोत्; दैत्याः अपि स्वस्थानं गताः, भूमिं कण्टकशून्यां कृत्वा। तवष्टा अपि स्वस्थानं प्रायात्, स्मयमान इव; अत्रेयः शिष्यगणैः, भार्यया च परिवृतः तत्रैव स्थितः। स गौतमीतटे निवसन्, तपसे समर्पितः, सर्वैः परिवृतः, यज्ञसमये लज्जमानः इदं वचनमब्रवीत्— "हा, माया एवमबलिनी! ममापि मनः भ्रान्तम्। किमिन्द्रपदस्य प्राप्त्या मम प्रयोजनम्? किमत्र पूर्वं कृतम्?" एवं लज्जमानं अत्रेयं देवाः ऊचुः— "त्यज लज्जां, महाबाहो; महती कीर्तिस्तव भविष्यति। ये अत्रेयतीर्थे स्नात्वा, सर्वे जीवाः सुलभं पुण्यं लभन्ते।" "ते इन्द्रसमानाः सुखं भुञ्जते केवलं स्मरणेन; तत्र पञ्चसहस्राणि तीर्थानि सन्ति" इति मनीषिणः वदन्ति। "इन्द्र, अत्रेय, दैत्यनामानि तीर्थानि प्रसिद्धानि; तत्र स्नानदानाभ्यां अक्षयपुण्यलाभः।" एवं उक्त्वा, देवाः प्रययुः; ऋषिः तु तुष्टमानसः अभवत्। अस्ति हि पुण्यतीर्थं कापिलासंगमं नाम, त्रिलोक्यां प्रसिद्धम्। तत्र, हे नारद, अहं ते परमश्रेयस्करं पुण्यकथां कथयिष्यामि। कपिलः नाम ऋषिः आसीत्, सत्यवित्, कीर्तिमान्, कठोरः सौम्यश्च, तपोनिष्ठः व्रतान्वितश्च। स गौतमीतटे तपः कुर्वन्, तत्र वामदेवप्रमुखाः ऋषयः तमुपेत्य, तं महात्मानं प्राहुः। "यदा वेनः हतः, धर्मो नष्टः, ब्राह्मणशापेन राज्यं विहीनम्, तदा सर्वे मुनयः सिद्धकपिलं गुरुं कृत्वा उपजग्मुः।" "वेदे गते, धर्मे नष्टे, किं कर्तव्यम्, भगवन्?" इति पृष्टवन्तः। एवं पुण्यकथायाम् इयं प्रवृत्तिः।