क्रोधः प्रथमः शत्रुः, निष्फलः शरीरनाशकश्च इति शास्त्रेषु निर्दिष्टम्। ज्ञानखड्गेन तं छित्त्वा, परमं सुखं प्राप्यते। तृष्णा अपि विविधा, मायामयी, बन्धनकारिणी पापहेतुः च; ज्ञानखड्गेन तस्याः छेदनेन नरः सुखे तिष्ठति। सङ्गः परमं अधर्म इति देवादिषु शास्त्रे प्रकीर्तितम्; असङ्गात्मनः स एव सङ्गः परमः शत्रुः। ज्ञानखड्गेन तं सङ्गं छित्त्वा, शिवैक्यं प्राप्नोति। संशयः परमं नाशकारणं, धर्मसमृद्धिनाशकः च; तस्य संशयस्य छेदनेन, जीवः परमं पदं लभते। आशा राक्षसीव प्रविश्य सर्वं सुखं दहति; तां पूर्णनैष्कर्म्यखड्गेन छित्त्वा, जीवन्मुक्तिः प्राप्यते। एवं ज्ञानमाप्य, सः गङ्गातटे शरणं गतम्। ज्ञानखड्गेन मोहविनिर्मुक्तः, सः मोक्षं प्राप्तवान्। ततो हि तत् पुण्यस्थानं खड्गतीर्थ इति प्रसिद्धम्, तथा ज्ञानतीर्थ, कवष, पैलूष इति च, सर्वकामदं। ऋषयः वदन्ति—एवं षट्सहस्राणि पुण्यस्थानानि सन्ति, ये सर्वपापदुःखनाशकानि, अभिष्टदानि च। तत्र आत्रेय इति तीर्थं, अन्विन्द्र इति प्रसिद्धं, परमं श्रेयस्करं; यस्य शक्तिं वक्ष्यामि, या राज्यहानिं पुनः स्थापयति। गौतम्याः उत्तरतटे, भगवतः आत्रेयस्य यज्ञाः कृताः, ब्राह्मणैः ऋषिभिः च परिवृतस्य। तत्राग्निः होता अभवत्, हविर्हरश्च; स तेन महेश्वरयागं पुनः पूर्णम् अकरोत्। यज्ञसमाप्तौ, स मुनिः ऐश्वर्यं प्राप्नोत्, सर्वत्र गमनशक्तिम् अपि—इन्द्रस्य प्रियं लोकं, देवलोकं, पातालं च। स्वेच्छया, तपःशक्त्या, कदा चित् स्वर्गं ययौ, पुनश्च इन्द्रलोकम्। तत्र सः सहस्रलोचनं देवराजं ददर्श, श्रेष्ठैः देवैः परिवृतम्, सिद्धैः साध्यैः च स्तूयमानम्, परमं नृत्यं पश्यन्, मधुरगानं शृण्वन्, अप्सरसोभिः वीजनं लभमानम्। सः इन्द्रं ददर्श, देवनेतृभिः पूज्यमानं, महापीठे स्थितम्, जयन्तं पुत्रं गोदोहने स्थितम्, शचीसंयुक्तं, परमसुखास्वादिनम्। धर्मिष्ठशरणं वरदं महेन्द्रं दृष्ट्वा, सः ब्राह्मणश्रेष्ठः इन्द्रतेजसा मोहितः, तस्यैव इन्द्रराज्यस्य कामनां चकार। सर्वैः देवगणैः पूजितः, सः स्वाश्रमं पुनः प्राप्तः, तं शक्रपुरं रत्नमयं पुण्यगुणसमृद्धं दृष्ट्वा। स्वाश्रमं रत्नविहीनं, तेजोविहीनं दृष्ट्वा, सः ब्राह्मणः उदासीनः अभवत्, शीघ्रं देवराज्ये स्पृहां चकार, ततो महात्रेः पुत्राय प्रियम् उक्तवान्। "मम मनसि अमृतस्मरणेन, फलं मूलं च सुसंस्कृतं न रोचते; तत्र परमपवित्रं भोजनं, मधुरं आसनं च स्मरन्, अहं न सुखं अनुभवामि। हे महाभाग! इन्द्रत्वं मम इच्छितम्; शीघ्रं इन्द्रपदं दातुम् अर्हसि। यदि अन्यथा वदसि, त्वां भस्मीकरोमि—न संशयः।" आत्रेः वचनेन, प्रजापतिः विश्वकर्मा शीघ्रं मेरुं, देवनगरं, कल्पवृक्षान्, कल्पलताः, कामधेनुं च निर्मितवान्। वज्ररत्नमण्डितानि रम्यगृहाणि, सर्वाङ्गसुन्दरीं शचीं, कामोपमं प्रमदवनं च अकरोत्। सुधर्मां सभां, रम्याः अप्सरः, ऐरावतगजं, वज्राद्यायुधानि, सर्वान् देवांश्च ससृजे। प्रियया निवार्यमाणः अपि, आत्रेयपुत्रः शच्याः समाना भार्यां ससृजे; आत्रेः मुखैः संयुतः, वज्राद्यायुधानि च निर्मितवान्। इन्द्रपुरीदृष्टं नर्तनगीतं सर्वं ससृजे; तत् सर्वं लब्ध्वा, सः मुनिश्रेष्ठः परमसन्तुष्टः अभवत्। एवमुत्तमसुखस्थलेषु, कोऽपि कः स्पृहां कुर्यात्? दृष्टवस्तुषु अपि न। किं तु, दैत्या दानवाश्च श्रुत्वा, राक्षसाश्च कोपपूर्णाः, त्वरया समागच्छन्— "स्वर्गं त्यक्त्वा हरिः पृथिव्यां किमर्थम् आगतः? किम् परस्परसुखाय? गच्छामः वयं, वृत्रहन्तारं युद्धाय, यस्य यज्ञः अल्पकालिकः।" ते असुराः आत्रेयपुत्रं परिवृत्य, तेन निर्मितां नगर्यां चक्रुः इन्द्रपुरीमिति नाम। योऽसौ प्रथमजः, दृढनिश्चयः, यः यज्ञेन देवांश्च अतिक्रान्तवान्, यस्य शक्त्या स्वर्गमपृथिवी च स्थिते, यः वीर्येण इन्द्रः इति लोके प्रसिद्धः। "नाहं हरिः, न शची मम भार्या, न नगरं वा वनं इन्द्रस्य; स एव इन्द्रः, वृत्रहन्ता, वज्रपाणिः, सहस्रलोचनः, रिपुनाशकः, वज्रबाहुः। अहं तु ब्राह्मणः, वेदवित्, ब्राह्मणसंघैः परिवृतः, गौतम्याः तटे वसामि; भविष्यति वा अद्य वा, सुखार्थं, स एव कर्म कृतवान्, दारिद्र्यबलात्।" "हे मुनिश्रेष्ठ! इन्द्रस्य यत् स्वेदं त्वया निष्कासितं, आत्रेय, तत् केवलं अनुकरणमासीत्; तव कल्याणं निष्कलंकं भविष्यति, न अन्यथा।" ततः आत्रेयः उवाच—"यथा यूयं मम विषये वदिष्यथ, तथा अहं करिष्यामि, हे महाभागाः; सत्येन अग्निं आह्वयामि।" एवं उक्त्वा, दैत्येभ्यः संबोधितवान्, पुनः त्वष्टारं प्रति वचनं प्राह। "यत् त्वया कृतं, हे त्वष्टः, मम स्नेहात्—इन्द्रपदं—तत् शीघ्रं पुनः संहर; मां ब्राह्मणं मुनिं रक्ष।" "पुनः मम स्थानं, मम आश्रमं मृगपक्षिसमेतं, वृक्षजलयुक्तं यथापूर्वं दत्त्वा स्थापय; दिव्यवस्तूनि न मम प्रयोजनं। यत् किञ्चिद् अयुक्तं मम आगतम्, तद् न पण्डितानां सुखाय।" ततः त्वष्टा "एवं भवतु" इति उक्त्वा, तत् वरं संहृतवान्; दैत्याः अपि स्वं स्वं देशं गतवन्तः, भूमिं कंटकवर्जितां कृत्वा। त्वष्टा अपि स्वस्थानं गतवान्, स्मयमान इव। आत्रेयः, शिष्यमण्डलैः, भार्यया च परिवृतः, गौतम्याः तटे तपोनिष्ठः अवसत्। महायज्ञसमये, लज्जया पूर्णः, इदं वाक्यम् अब्रवीत्— "हा! एषा मोहस्य महिमा—मम अपि मनः भ्रान्तम्! किम् मम महेन्द्रपदप्राप्त्या? किम् पूर्वं मया कृतम्?