सः किल पैलूषः, कुटुम्बभारैः क्लान्तः, धनलाभाय सर्वत्र धावन्, किंचित् न प्राप्नोति स्म। ततो वैराग्यं समाश्रयत्। यदा भाग्यं सर्वथा प्रतिकूलं भवति, यत्नः च निष्फलः, तदा विवेकिनां वैराग्ये एव अन्यः आश्रयः नास्ति। सः पुनः चिन्तयन्, बहुधा श्वसन्, मनसि विचारयामास—"धनं मम न आगच्छति, आश्रिताः च बहवः सन्ति।" तस्य आत्मा अभिमानिनः, दुःखसहः न, हन्त दुर्भाग्यस्य कृत्यं शप्तम्। कदाचित् जीविकां लब्ध्वा, विविधान् उपायान् आश्रित्य, जीवितं निर्वहति स्म। तस्य तदा न धनं लब्धम्, न वैराग्यं प्राप्तम्; यः यः सेवायाः यत्नः कृतः, सः सः निषिद्धः, घोराणि तपांसि च कर्तुं कठिनानि। तस्य तृष्णा सर्वत्र दुष्कृत्ये बलात् आकर्षति; अज्ञानात् कृतदोषं चिन्तयन्, तृष्णां प्रति प्रणम्य, "त्वं मम दोषस्य कारणं, तृष्णे, नमः ते," इति उक्तवान्। एवं विचारयन्, पैलूषः, तृष्णायाः छेदाय उपायं चिन्तयन्, पितरं प्रति इदं वचनं उवाच—"ज्ञानखड्गेन, पितः, कस्य उपायेन क्रोधं लोभं च, दुःसाध्यं संसारचक्रं च छेदयेत्? तं उपायं वद, गुरो।" वेदवचनं हि—"ईश्वरात् ज्ञानं प्रार्थयेत्।" अतः ईश्वरं पूजयित्वा, ज्ञानं प्राप्नोति। ततः "एवमस्तु" इति उक्त्वा, पैलूषः ज्ञानाय ईश्वरं पूजयामास। तेन तुष्टः भगवान् द्विजाय ज्ञानं दत्तवान्। ज्ञानं महत् प्राप्य, मोक्षदायकानि श्लोकानि उवाच। "क्रोधः प्रथमः शत्रुः, निष्फलः, देहविनाशकः; ज्ञानखड्गेन छित्त्वा, परमं सुखं लभ्यते। तृष्णा बहुविधा, मायामयी, बन्धनकारिणी, पापकृद्; तां ज्ञानखड्गेन छित्त्वा, सुखं प्राप्नोति। आसक्तिः परमं अधर्मः, शास्त्रं देवादिषु एवं वदति; निरासक्तस्य आत्मनः, आसक्तिः एव शत्रुत्तमः। ताम् ज्ञानखड्गेन छित्त्वा, शिवैक्यं लभ्यते। संशयः परमं विनाशः, धर्मार्थनाशकः; तं छित्त्वा, उत्तमं पदं प्राप्नोति। आशा राक्षसीव प्रविश्य, सर्वं सुखं दहति; पूर्णनिष्काम्येन छित्त्वा, जीवन्मुक्तिः लभ्यते।" एवं ज्ञानं प्राप्य, पैलूषः गङ्गातटे शरणं गच्छति; ज्ञानखड्गेन मोहं छित्त्वा, मोक्षं प्राप्नोति। तस्मात् तत् तीर्थं "खड्गतीर्थम्" इति प्रसिद्धम्, "ज्ञानतीर्थम्", "कवषम्", "पैलूषम्" च, सर्वकामदं। ऋषयः वदन्ति—षट्सहस्राणि तीर्थानि, ये पापदुःखनाशकानि, कामदानी च। अत्रेयं तीर्थं, "अन्विन्द्रः" इति प्रसिद्धं, उत्तमं; तस्य शक्तिं वक्ष्यामि, या राज्यं पुनः लभते। गौतम्याः उत्तरतटे, महर्षिः अत्रेयः, ऋत्विग्भिः ऋषिभिः च परिवृतः, यज्ञं अकरोत्। तस्मै अग्निः होतारः अभवत्, हविस् वाहकः च; तस्मिन यज्ञे, महेश्वरं पुनः समर्पितवान्। यज्ञं कृत्वा, अत्रेयः ऋषिः ऐश्वर्यं प्राप्य, सर्वत्र गमनशक्तिं लब्ध्वा, इन्द्रस्य रम्यं लोकं, देवलोकं, पातालं च प्राप्तवान्। स्वेच्छया, शुभतपसा, स्वर्गं गत्वा, पुनः इन्द्रलोकं प्राप्तवान्। तत्र सहस्राक्षं इन्द्रं ददर्श, श्रेष्ठैः देवैः परिवृतम्, सिद्धसाध्यैः स्तुतम्, उत्तमं नृत्यं पश्यन्, मधुरं गीतं शृण्वन्, अप्सरः वायुयन्तम्। इन्द्रं, उपविष्टैः देवैः पूजितम्, महान् सिंहासनस्थम्, पुत्रं जयन्तं गोदगतम्, शचीसमेतम्, परमं सुखं भुज्यमानम् अपश्यत्। महेन्द्रं, साधूनां आश्रयम्, वरदं, ददर्श; तस्य तेजसा अत्रेयः ब्राह्मणश्रेष्ठः विमूढः अभवत्, तस्य इन्द्रत्वं इच्छितवान्। देवसमूहैः पूजितः, पुनः स्वम् आश्रमं प्रत्यागच्छत्, शक्रस्य नगरीं रत्नमयीं, गुणसमृद्धां दृष्ट्वा। स्वस्य आश्रमं तेजोहीनं, सुवर्णहीनं दृष्ट्वा, ब्राह्मणः अनुत्सुकः अभवत्, शीघ्रं देवराज्यं कामयमानः, महात्रेः पुत्रं प्रियं प्रति वचनं उवाच। "मम फलं मूलं च उत्तमं, यथायोग्यं यद्यपि, अमृतं, दिव्यं भोजनं, तत्र स्मृत्वा, भोक्तुं न शक्नोमि।" "इन्द्रत्वं इच्छामि, महात्मन्; शीघ्रं इन्द्रपदं दत्तुम् अर्हसि। अन्यथा वचनं यदि वदसि, त्वां भस्मीकर्तुं शक्नोमि, न संशयः।" अत्रेः वचने, प्रजापतिः विश्वकर्मा, शीघ्रं मेरुं, देवनगरं, कल्पवृक्षान्, कल्पलतान्, कामधेनुं च निर्मितवान्। वज्ररत्नादिभिः शोभितानि, रम्यगृहाणि, शचीं सर्वाङ्गसंपूर्णां, काममन्दिरं च अकरोत्। सभा "सुधर्मा" क्षणेन निर्मिता, अप्सरः रम्याः च; ऐरावतं गजं, वज्रादि आयुधानि, सर्वान् देवांश् च सृष्टवान्। प्रियेण नियमितः, अत्रेः पुत्रः शचीसमां पत्नीं अपि सृष्टवान्; अत्रेः मुखैः संयुत्य, वज्रादि आयुधानि निर्मितवान्। इन्द्रनगर्यां दृष्टं नृत्यं गीतं च सर्वं सृष्टवान्; तद् लब्ध्वा, मुनिश्रेष्ठः हृष्टः अभवत्। एवम् रम्ये स्थले, कः किमपि कामयेत्? दृश्येषु अपि न। तदा दैत्यदानवाः श्रुत्वा, राक्षसाः च कोपपूर्णाः, समागताः—"स्वर्गं त्यक्त्वा, हरिः पृथिव्यां आगतः किमर्थम्? सुखार्थम् वा? तस्मात् गच्छामः, वृत्रहन्तारं युद्धाय, यस्य यज्ञः अल्पः।" ते असुराः अत्रेः पुत्रं परिवृत्य, तेन निर्मितां नगर्यं घेरितवन्तः, ताम् "इन्द्रनगर्यं" नाम अकरोत्। सः, यः प्रथमजः, दृढसंकल्पः, यः यज्ञेन देवांश् अतिक्रान्तः, यस्य शक्त्या दिवि पृथिवी च स्थिते, यस्य वीर्येण "इन्द्रः" इति प्रसिद्धः। "न अहं हरिः, न शची पत्नी, न नगरी न वनं इन्द्रस्य; सः एव इन्द्रः, वृत्रहन्ता, वज्रधरः, सहस्राक्षः, शत्रुभञ्जनः, वज्रसदृशबाहुः।" इति उवाच। एवं किल ब्रह्मपुराणस्य एते श्लोकाः एकीकृत्य, पवित्रं कथाम् आवेदयामि।