नमस्कृत्य तस्मै निराकाराय सुन्दराय त्रिगुणात्मने त्रिमूर्तये सृष्टिस्थितिसंहारकारणाय महाबलाय प्रभवे, सर्वं समर्प्यते। ततो भगवान् भास्करः प्रसन्नः सन् ‘वरं वृणुष्व’ इति वचनं प्राह। तदा स राजा देवानां नाथं प्रार्थयामास—“स्वस्यार्थे धर्मपत्नीं मधुरभाषिणीं, धर्मात्मजांश्च पुत्रान्, नृपाय च मंगलान् वरान् ददातु।” तदा जगन्नाथः सः शर्यातिम् रत्नाभरणभूषितां भार्यां, अन्यांश्च वरान्, समस्तसमृद्धिं च दत्तवान्। स च प्रियायाः स्नेहेन परिपूर्णः स पौरहित्येन सह स्वदेशं हर्षेण प्रतस्थे; स देशः पुण्यतीर्थरूपेण स्मृतः। तत्र त्रिसहस्राणि पुण्यतीर्थानि गुणयुक्तानि सन्ति; तस्मात् प्रभृति तद् तीर्थं भानुतीर्थमिति प्रसिद्धम्। तत् मृतसंजीवनं च शार्यातेति च माधुच्छन्दसमाख्यातमपि चाख्यातम्; तस्य स्मरणेन, मुने, पापानि नश्यन्ति। तत्र स्नानदानाभ्यां सर्वयज्ञफलप्राप्तिः; मृतसंजीवनं दीर्घायुष्यं आरोग्यं च वर्धयति। एतत् गौतमीतीरस्योत्तरे खड्गतीर्थमिति प्रसिद्धम्; तत्र स्नानदानाभ्यां पुरुषः मोक्षं प्राप्नोति। तत्र कथां प्रवक्ष्यामि, नारद, शृणु। कवषस्य पुत्रः पेलूषो नाम द्विजः आसीत्। स गृहभारैः पीडितः, धनार्थी सर्वत्र धावन् किंचिदपि न प्राप; ततः वैराग्यम् आलम्ब्य। यदा दैवमत्यन्तदुष्टं भवति, यत्नोऽप्यसफलः, तदा विदुषां नान्यः शरणः वैराग्याद् अस्ति। सः पुनः पुनः श्वसन् चिन्तयामास—“न किञ्चिद् धनमागच्छति, बहवः च मम पार dependents।” तस्यात्मा गर्वितः, दुःखसहनाय अयोग्यः—हन्त, दुष्टदैवस्य कर्म! कदाचित् जीविकां प्राप्य, नानारूपवृत्त्या जीवितवान्। तस्य न तद् धनं लब्धं, न तदा वैराग्यं प्राप्तम्; यत्किञ्चित् सेवां करोति, तदपि निषिद्धम्, तपश्च तीव्रं कर्तुं कठिनम्। एषा तृष्णा मां सर्वत्र अधर्मे क्षिपति; अज्ञानात् त्वं हानिं कृतवती—तस्मात् हे तृष्णे, नमः ते। एवं चिन्तयन्, पेलूषो मुनिः तृष्णानिवृत्त्युपायं विचिन्त्य, पितरं प्रति वचनमिदं प्राह—“ज्ञानखड्गेन केन प्रकारेण, पितः, क्रोधलोभौ, पुनः पुनर्जन्मचक्रं च, छेत्तुं शक्यते? तदुपायं ब्रूहि, भगवन्।” वेदवचनमस्ति—‘ईश्वरात् ज्ञानं प्रार्थयेत्।’ तस्मात् ईश्वरं पूजय; तदा ज्ञानं प्राप्स्यसि। सः ‘एवं अस्तु’ इति कृत्वा, ज्ञानार्थं भगवन्तं पूजयामास। तदा प्रसन्नः महेश्वरः तस्मै द्विजाय ज्ञानं दत्तवान्। स ज्ञानं प्राप्य, महाबुद्धिमान् सन्, मोक्षदायकानि श्लोकान् उक्तवान्— “क्रोधः प्रथमशत्रुः, निष्फलः शरीरनाशकः; ज्ञानखड्गेन तं छित्त्वा परमं सुखं लभते। तृष्णा नानारूपा, माया, बन्धनकारिणी, पापकृत्; तां ज्ञानखड्गेन छित्त्वा सुखे तिष्ठति। सङ्गः परमाधर्मः, शास्त्रे देवादिषु उक्तः; असङ्गस्यात्मनः स एव शत्रुः। तं ज्ञानखड्गेन छित्त्वा शिवैक्यं प्राप्नोति। संशयः परमविनाशः, धर्मार्थनाशकः; तं छित्त्वा परमं पदं प्राप्नोति। आशा राक्षसीव प्रविश्य सर्वसुखं दहति; तां पूर्णनैष्कर्म्यखड्गेन छित्त्वा जीवन्मुक्तिं प्राप्नोति।” एवं ज्ञानं प्राप्य, स गङ्गातीरे शरणं गतः; ज्ञानखड्गेन मोहम् उत्सृज्य मोक्षं प्राप्तवान्। तस्मात् तत् तीर्थं खड्गतीर्थं, ज्ञानतीर्थं, कवषं, पेलूषं च कामदं प्रसिद्धम्। ऋषयः वदन्ति—षट्सहस्राणि तादृशानि पुण्यतीर्थानि सन्ति, ये पापदुःखनाशकानि, कामदायकानि च। आत्रेयाख्यं तीर्थं, अन्विन्द्रनाम्नि प्रसिद्धं, उत्तमं; तस्य शक्तिं प्रवक्ष्यामि, येन राज्यहानिः पुनः प्राप्यते। गौतमीतीरस्योत्तरे, भगवतः आत्रेयस्य ऋषेः, ऋत्विग्भिः ऋषिभिः च परिवृतस्य, यज्ञाः कृताः। तत्र तस्याग्निः होत्रा हुतवाहश्च अभवत्; स यज्ञे सः महेश्वरयागं पुनः समापितवान्। तं यज्ञं कृत्वा, स मुनिः ऐश्वर्यं, सर्वत्रगमनशक्तिं च प्राप; इन्द्रस्य रम्ये गृहे, स्वर्गे, पाताले च गन्तुं समर्थः अभवत्। स्वेच्छया, ब्राह्मणश्रेष्ठ, शुभतपःशक्त्या, कदाचित् स्वर्गं, पुनः इन्द्रलोकं गच्छति स्म। तत्र सः सहस्राक्षं देवेन्द्रं, उत्तमदैवतेषु परिवृतं, सिद्धसाध्यैः स्तूयमानं, उत्तमं नृत्यं पश्यन्तं, मधुरगीतं शृण्वन्तं, अप्सरःपवनसम्वीतं च ददर्श। तत्रैव सः देवेन्द्रं, उपविष्टैः देवैः पूज्यमानं, उत्तमासने स्थितं, पुत्रं जयन्तं गोदरे स्थापयन्तं, शचीसमेतं, परमसुखानुभूतिं कुर्वन्तं च दृष्टवान्। महेन्द्रं धर्मिष्ठशरणं, वरदं च दृष्ट्वा, ब्राह्मणश्रेष्ठः तस्य तेजसा मोहितः, तमेव इन्द्रपदं काङ्क्षितवान्। देवैः यथावत् सत्कृतः, सः पुनः स्वाश्रमं प्रत्यागच्छत्, तं शक्रपुरीं रत्नमयीं, पुण्यगुणसमृद्धां दृष्ट्वा। स्वाश्रमं तेजोविहीनं, हिरण्यशून्यम् अपश्यन्, ब्राह्मणः विरक्तः, शीघ्रं देवेश्वरराज्यं स्पृहयन्, प्रियाय महात्रिपुत्राय वचनमिदं प्राह—“मम उत्तमानि फलानि मूलानि च, यथायोग्यं सन्निधायापि भोक्तुं न शक्नोमि; तत्र अमृतं, पवित्रं भोजनं, उत्तमानि च आसनानि स्मृत्वा। इन्द्रत्वं मम इच्छितम्, महाभाग; शीघ्रं तत्रैव इन्द्रपदं ददातु। यदि मम उक्तेभ्यः अन्यथा वदसि, निश्शेषं त्वां भस्मीकुर्यामि—अत्र न संशयः।” एवं पुण्यतीर्थमहिमानं, ज्ञानोपदेशं, वैराग्यस्य महत्त्वं, तथा तपःशक्तेः ऐश्वर्यं च, एतेषां श्लोकानां क्रमेन, श्रद्धया, भक्त्या च, एकसूत्रेण संनद्धं आख्यानं संक्षिप्य समर्पितम्।