राज्ञः सर्वाणि कर्माणि सञ्ज्ञां न प्राप्नुवन्ति स्म राजपुरोहितः, तस्य गुरौ प्रस्थिते सति, राजा महात्मानं विश्वामित्रं समीपमुपागच्छत्। ततः स राजा सर्वबलानि प्रेष्य, गङ्गातटे वह्निं प्रविश्य, गङ्गां, आदित्यं, देवान् च समुद्धिश्य शपथपूर्वकमिदमुवाच—"यदि मया दत्तं, यदि हुतं, यदि प्रजाः रक्षिताः, तेन सत्यमेनैव धर्मपत्नी ममायुषा जीवतु।" एवं उक्त्वा, स शार्यातिर्नृपतिः श्रेष्ठो वह्निं प्रविवेश; तस्मिन्नेव क्षणे राजपुरोहितस्य भार्या पुनरुत्थिता। राज्ञो वह्निप्रवेशस्य, चमत्कारकारणस्य, तथा तस्य पतिव्रतायाः मृतायाः पुनरुत्थानस्य श्रवणेन राजगुरुः स्वधर्मान् पुनः स्मृत्वा, विशेषेण चात्मनः शेषकर्तव्यं चिन्तयामास। स निश्चित्य—"अहं अपि वह्निं दृष्ट्वा प्रियतमे वा गमिष्यामि, अथवा तपो वा करिष्यामि"—इति धृत्या द्विजः कृत्ये प्रवृत्तः। स मनसि निश्चित्य—"एवमेव मम धर्मः, पुण्यं चैतत्; राजानं धारयित्वा पुनः प्रियतमे प्रतिपत्स्ये"—इति चिन्तयामास। तत् शुभमित्येव मन्यन् स आदित्यं स्तोतुं प्रारब्धः, यतो हि सर्वकामदः देवोऽन्यो नास्ति तदन्यः। तेन आदित्यं—"नमः सवित्रे विमोक्त्रे, अनन्ततेजसे, छन्दोमयाय, ओंकारस्वरूपिणे नमः।" तथा—"अमूर्तये, सुन्दराय, त्रिगुणात्मने, त्रिमूर्तये, सृष्टिस्थित्यन्तकारणाय, महाबलाय नमः"—इत्यादि स्तुत्वा। ततः प्रसन्नः सूर्यः—"वरं वृणीष्व"—इत्युक्तवान्। तदा स—"देवेश, राजानं ददासु, मधुरवाचिनीं भार्यां, स्वपुत्रान् धर्मिष्ठान्, राज्ञः च पुण्यान् वरान् च"—इति प्रार्थितवान्। ततः सर्वजगद्गुरुणा शार्याते रत्नभूषितां भार्यां, अन्यांश्च वरान्, सम्पदः च सम्प्रदत्ताः। स प्रियया सह स्नेहेन राजपुरोहितेन सह स्वदेशं गत्वा तं देशं पुण्यक्षेत्ररूपेण प्रतिष्ठापितवान्। त्रिसहस्राणि पुण्यक्षेत्राणि तत्र सन्ति, तदनन्तरं तत् स्थानं भानुतीर्थमिति ख्यातम्। मृतसंजीवनं, शार्यात्म, माधुच्छन्दसमाख्यातं च तत् प्रसिद्धम्; तस्य स्मरणमात्रेण पापानि क्षीयन्ते। स्नानदानाभ्यां तत्र सर्वयज्ञफलप्राप्तिः, मृतसंजीवनं दीर्घायुष्यं स्वास्थ्यं च वर्धयति। तदेव खड्गतीर्थमिति प्रसिद्धं, गौतमीउत्तरतीरे स्थितम्; तत्र स्नानदानाभ्यां मोक्षलाभः सिध्यति। तत्राहं कथां कथयिष्यामि, शृणुष्व नारद। कवषस्य पुत्रः पैलूषो नाम द्विजः सन् गृहक्लेशेन पीडितः, धनार्थी सर्वत्र संचरन् किमपि न प्राप्नोत्; ततः वैराग्यं प्रति प्रवृत्तः। यदा दैवमत्यन्तदुष्टं, पुरुषार्थश्च निष्फलः, तदा विवेकिनां वैराग्यमेव शरणं नान्यत्। स बहुशः श्वसन् चिन्तयामास—"न धनागमः, बहवः च बान्धवाः।" आत्मा च तस्य गर्वितः, क्लेशाय अयोग्यः—"हन्त, दुष्टदैवस्य कर्म!"—इति। कदाचित् जीविकां लभमानः नानावृत्त्या जीवितवान्। न तद् धनं प्राप्नोत्, न च वैराग्यं तदा; यत् सेवां कुर्वन् निषिद्धः, तपश्च कठिनम्। तृष्णा मां सर्वत्र पापाय बलात् नयति; अज्ञानात् त्वया हानिः कृता—तस्मात् तृष्णे, नमोऽस्तु ते। एवमालोच्य, पण्डितः पैलूषः तृष्णानिवृत्तिं चिन्तयन् पितरं प्रति वचनमुवाच। "ज्ञानखड्गेन केन प्रकारेण, पितः, क्रोधलुब्धौ च संसारचक्रं च दुःसाध्यं छिनत्ति? तत् उपायं वद, प्रभो।" वेदवचनमस्ति—"ईश्वरात् ज्ञानं विन्देत्"—इति; तस्मात् ईश्वरं सम्पूज्य ज्ञानं प्राप्स्यसि। "एवमस्तु" इति पैलूषः भगवन्तं पूजयामास; तदा प्रसन्नः भगवान् तस्मै द्विजाय ज्ञानं दत्तवान्। ज्ञानं लब्ध्वा स महाबुद्धिः मुक्तिदप्रश्लोकान् जगौ। "क्रोधः प्रथमः शत्रुः, निष्फलः शरीरनाशकः; तं ज्ञानखड्गेन छित्वा परमं सुखं लभते। तृष्णा नानारूपा, माया, पापकारिणी; तां ज्ञानखड्गेन छित्वा सुखी भवति। आसक्तिः परमं अधर्मः, देवादिषु शास्त्रं वदति; अनासक्तस्यात्मनः सा शत्रुतमाऽस्ति। तामपि ज्ञानखड्गेन छित्वा शिवैक्यं लभते। संशयः परमं नाशः, धर्मार्थविनाशकः; तं छित्वा परमगतिर्लभ्यते। आशा राक्षसीव प्रविश्य सर्वं सुखं दहति; तां पूर्णनैष्कर्म्येण छित्वा जीवन्मुक्तिः सिध्यति।" एवं ज्ञानमवाप्य, स गङ्गातटे शरणं गतः; ज्ञानखड्गेन विमुक्तमोहः स मुक्तिं प्राप। ततोऽस्मिन्क्षेत्रे खड्गतीर्थमिति ख्यातिः, ज्ञानतीर्थं, कवषं, पैलूषं कामदं च। एवं षट्सहस्राणि पुण्यक्षेत्राणि सन्ति, ये पापक्लेशहन्तारः, कामदाः च। आत्रेयाख्यं पुण्यतीर्थं, अन्विन्द्रनाम्नि प्रसिद्धं, श्रेष्ठमस्ति; तस्य शक्तिं वक्ष्यामि, या राज्यलाभदायिनी। गौतम्याः उत्तरतीरे महर्षिरात्मा आत्रेयः ऋत्विग्भिः ऋषिभिः च सम्पूजितः यज्ञान् अकरोत्।