स्वभूमिं समनुप्राप्तः स राजा, महतीन्य सेनाभिः परिवृतः, तेषां प्रेम्णः परीक्षा हेतुं नगरमध्ये वार्तां प्रेषयामास। तदा शार्यातेः दिशाविजये समारभते, तत्र राक्षसश्रेष्ठः, राजानं पुरोहितं च हत्वा, अधोभुवं जगाम। ततः, महामुनिश्रेष्ठ, राज्ञः पत्नी, सन्देशानां श्रवणानन्तरं, निश्चयार्थं पुनः प्रियं मधुच्छन्दसं उपसृत्य अभ्यागत। तस्मिन्नेव काले, सा जीवनं त्यक्तवती—अद्भुतं तद् दृश्यं। ततः सन्देशवाहकाः तां स्थितिं दृष्ट्वा, राज्ञे निवेदयामासुः। राजा तद् अतीव विस्मितः, दुःखितः च, राजपत्नीभिः तथा पुरोहितप्रियया कृतं दृष्ट्वा, पुनः सन्देशवाहकान् सम्बोधितवान्—'शीघ्रं गच्छत, सन्देशवाहकाः, ब्राह्मणपत्नीं शरीरं रक्षत, वार्तां आनयत, राजा पुरोहितः च शीघ्रं आगमिष्यतः।' तदा राज्ञः चिन्तया व्याकुलस्य, देहविहीनं वाणी आकाशात् अभाषत—'राजन्, गङ्गा सर्वं तव कामं साधयिष्यति; गौतमी, भूमिपावनी, सर्वदुःखनाशिनी, तव इच्छां पूरयिष्यति।' एतद् श्रुत्वा, शार्यातिः गौतमीतीरे गत्वा, ब्राह्मणानां धनं दत्त्वा, पितृभ्यः द्विजातिभ्यः च तुष्टिं अकरोत्। ततः सः पुरोहितं, ब्राह्मणश्रेष्ठं, धनसम्पन्नं, अन्येषु तीर्थेषु प्रेषयामास—'यात्रिकसमूहेषु दानानि यत्नेन कुरु।' पुरोहितः तु राज्ञः सर्वाणि कर्माणि न अविदद्; गुरौ निर्गते, राजा महात्मानं विश्वामित्रं उपसृत्य अभ्यागत्। सर्वबलं प्रेष्य, राजा गङ्गातीरे अग्निं प्रविष्टवान्, गङ्गायै, सूर्याय, देवेषु च इदं उद्घोषयन्—'यदि मया दत्तं, यदि हुतं, यदि जनाः रक्षिताः, तेन सत्येन, एषा धर्मवती स्त्री मम आयुष्या जीवतु।' एवं उक्त्वा, शार्यातिः श्रेष्ठः राजा अग्निं प्रविष्टवान्; तस्मिन्नेव क्षणे, राजपुरोहितपत्नी पुनः जीवितम् आलब्धवती। राजा अग्निं प्रविष्टवान् इति श्रुत्वा, यद् अद्भुतकारणम्, तस्य धर्मपत्नी, या मृतवती, जीवितम् पुनः प्राप्तवती—एतस्मात् कारणात्, विशेषतः च राज्ञः स्वजीवनं त्यक्तम्, राजगुरुः स्वकर्तव्यं पुनः स्मृतवान्। 'अग्निं दृष्ट्वा, अहं अपि स्वप्रियं गमिष्यामि, अथवा अत्र तपः करिष्यामि' इति निश्चित्य, द्विजः तद् आचरितवान्। 'एतद् एव मम धर्मः, पुण्यं च; राजानं धारयामि, ततः पुनः प्रियं गच्छामि।' एतद् एव मम कल्याणं स्यात्; ततः सूर्यं स्तुतवान्—'सत्यं, अन्यः सर्वकामप्रदः देवः न अस्ति।' 'नमः तस्मै सूर्याय, विमोक्त्रे, अनन्ततेजसे, वेदमयाय, ओंकारस्वरूपाय—नमः।' 'निराकाराय, सुन्दराय, त्रिगुणात्मने, त्रिमूर्तये, सृष्टिस्थितिलयकारणे, महेशाय—नमः।' ततः सूर्यः प्रसन्नः, 'वरं वद' इति उक्तवान्। 'देवाधिदेव, मम राजानं, वदनमृदुं पत्नीं, धर्मपुत्रान्, शुभवरान् राज्ञः च दत्तुम् इच्छामि।' ततः जगदधिपः शार्यातये, रत्नभूषितं पत्नीं, अन्यान् वरान्, सर्वसमृद्धिं च दत्तवान्। ततः, प्रियस्नेहेन पूर्णः, पुरोहितेन सह राजा, हर्षपूर्णः स्वभूमिं प्रत्यगच्छत्; तद् स्थलम् पुण्यतीर्थरूपेण स्मृतम्। तत्र त्रिसहस्राणि पुण्यतीर्थानि सन्ति; तस्मात् तद् स्थलम् 'भानुतीर्थम्' इति प्रसिद्धम्। 'मृतसञ्जीवनम्', 'शार्यातम्', 'माधुच्छन्दसमाख्यातम्' इति अपि प्रसिद्धम्; तस्य स्मरणेन, हे मुनिश्रेष्ठ, पापानि नश्यन्ति। तत्र स्नानं, दानं च, सर्वयज्ञफलदं; मृतसञ्जीवनम् आयुः आरोग्यं च वर्धयति। गौतम्याः उत्तरतीरे तद् 'खड्गतीर्थम्' इति प्रसिद्धम्; तत्र स्नानं, दानं च, मोक्षदं भवति। तत्र अहम् कथा वक्ष्यामि; शृणु, नारद। पैलुषः नाम्ना, कवषस्य पुत्रः, द्विजः। कुटुम्बभारैः आकुलः, धनार्थी, सर्वत्र धावन्, किंचित् न प्राप्तवान्; ततः वैराग्यम् आलम्बितवान्। यदा भाग्यं अत्यन्तं प्रतिकूलं, यत्नः अप्यफलः, तदा विवेकिनां अन्यः आश्रयः नास्ति, वैराग्यमेव। सः चिन्तयन्, वारं वारं श्वासन्—'धनं न आगच्छति, आश्रिता बहवः।' तस्य आत्मा गर्वितः, दुःखसह्यः न; हन्त, दुरदृष्टिप्रभावः! कदाचित् जीविकां लब्ध्वा, नानावृत्त्या जीवितम् अकरोत्। न तद् धनं प्राप्तवान्, न वैराग्यम्; यत्किंचित् सेवां अकरोत्, निषिद्धम्; कठोरं तपः कर्तुं दुष्करम्। एषा तृष्णा मां सर्वत्र दुष्कृत्ये बलात् आकर्षति; अज्ञानात् त्वया दोषः कृतः—तस्मात्, हे तृष्णे, नमः ते। एवं चिन्तयन्, पैलुषः, तृष्णां छेदयितुं उपायं विचिन्त्य, पितरं इदं वचनम् उवाच—'ज्ञानखड्गेन, केन उपायेन, हे पितः, क्रोधं लोभं च, जन्ममृत्युचक्रं च छेदयेत्? तं उपायं वद, गुरो।' वेदवचनं—'ईश्वरात् ज्ञानं प्रार्थयेत्।' तस्मात्, ईश्वरं पूजय; ततः ज्ञानं लप्स्यसि। 'एवं भवतु' इति उक्त्वा, पैलुषः ज्ञानार्थं ईश्वरं पूजयामास। ततः प्रसन्नः महेश्वरः द्विजाय ज्ञानं दत्तवान्। ज्ञानं महाज्ञानं च प्राप्त्वा, सः मोक्षप्रदं श्लोकान् उवाच।