राजा शार्यातिः स्वेन पुरोहितेन सह दिशो विजयितुं प्रस्थितवान्। दिशः सम्यक् विजित्य, सः नृपश्रेष्ठः मार्गमध्ये स्थितः स्वं कुलीनं पुरोहितं सस्नेहम् उवाच। "किम् एतेन दुःखेन त्वं पीड्यसे? कारणं मे वद। त्वमेव हि मम राज्ये पूजितः, सर्वविद्याविनिश्चयसम्पन्नः। त्वं पापरहितः, दुःखस्पर्शवर्जितः; कथं तर्हि मनसा अन्यत्र स्थितः इव दृश्यसे? पृथिवी विजिता, नृपाः निगृहीताः, महद् उत्सवकारणं जातम्। किं त्वं कृशः जातः? सत्यं मे वद।" ततस् तं ब्राह्मणश्रेष्ठं महात्मानं स्नेहपूर्णैः वाक्यैः शार्यातिः पुनः पप्रच्छ। स च ब्राह्मणः स्नेहसम्बद्धवचोभिः प्रत्युवाच—"श्रृणु राजन्, यद् मम भार्या मम प्रोक्तवती। यदा रात्रेः अर्धभागे अहं गृहे स्थितः, सा प्रियतमा मम प्रतीक्षां कृत्वा मम प्रतीक्षते स्म। एषा शरीरस्वामिनी मम प्रिया मम प्रतीक्षते; तस्या वचांसि स्मृत्वा मम शरीरं कृशतां याति। यदा प्रेमोन्मादः जायते, तदा सा कमलवदना प्राणकाङ्क्षिणी कृशा भवति।" राजा रिपुसूदनः तद् श्रुत्वा स्मितपूर्वकं स्वपुज्यं पुरोहितं प्राह—"त्वं मे गुरुश्च मित्रं च; किं स्वं परिहासं करोति? महर्षे, किम् मम वचनेन प्रयोजनम्? महात्मनां हि क्षणभङ्गुरे सुखे किं विश्वासः?" इति उक्त्वा, तस्य वाक्यानि श्रुत्वा प्राज्ञः माधुच्छन्दा इत्येवमुवाच—"यत्र दम्पतीनां सौम्यभावः अस्ति, तत्र धर्मार्थकामाः सम्पद्यन्ते; एष धर्मः, न दोषः, राजन्, अपि तु महत् पुण्यम्।" ततः सः स्वदेशं विशालसेनया परिवृतः प्रत्यागच्छत्। तयोः प्रेमपरीक्षां कर्तुम्, सः नगरे वार्तां प्रेषयामास। अथ शार्यातिः दिशो विजयितुं गच्छन्, राक्षसश्रेष्ठः नृपं पुरोहितेन सह हत्वा पातालं जगाम। ततः नृपस्य भार्या, सन्देशवाक्यानि श्रुत्वा, पुनः प्रियं माधुच्छन्दसम् उपससार। तस्मिन्नेव क्षणे सा प्राणान् त्यक्तवती; अतीव विचित्रं तद् ददृशुः, तत् दृष्ट्वा दूताः राज्ञे निवेदयामासुः। राजा तद् अद्भुतं दुःखितः, यत् राजपत्नी च पुरोहितस्य प्रिया च कृतवत्यौ, दूतान् पुनः उवाच—"द्रुतं गच्छत, ब्राह्मण्याः शरीरं रक्षत; वार्तां आनयत, ह्यहम् च पुरोहितः च शीघ्रं आगमिष्यावः।" इति चिन्तया पीडितस्य राज्ञः, तदा निराकारवाणी व्यजनि—"राजन्, गङ्गा तव सर्वं कामं साधयिष्यति; गौतमी, पृथिव्याः पावनी, सर्वदुःखनाशिनी, तव मनोरथं पूरयिष्यति।" तच्छ्रुत्वा शार्यातिः गौतमीतीरं गत्वा, विप्राणां दत्तवान्, पितॄन् द्विजातीन् च तर्पयामास। सः स्वं प्रधानपुरोहितं धनसम्पन्नं तीर्थेषु प्रेषयामास—"यत्नेन पथि पथि दानानि कुरु।" पुरोहितः तु नृपस्य सर्वाणि कर्माणि न वेद। गुरौ प्रस्थिते, राजा महात्मानं विश्वामित्रं उपससार। ततः सर्वबलानि प्रेष्य, राजा गङ्गातीरे अग्निम् प्रविश्य, गङ्गायै, सूर्याय, देवेभ्यश्च प्रतिज्ञां कृत्वा उवाच—"यदि मया दत्तम्, यदि हुतम्, यदि जनाः रक्षिताः—एतस्मिन् सत्ये, एषा पुण्यवती मम आयुषा जीवतु।" एवं उक्त्वा, राजा शार्यातिः अग्निं प्रविष्टः, तस्मिन्नेव क्षणे पुरोहितपत्नी जीवितं पुनः प्राप्तवती। तच्छ्रुत्वा—राजा अग्निं प्रविष्टः, मृतपत्नी च पुनः जीविता—इति विस्मयकारणम् अभवत्। एतस्मात् कारणात्, विशेषतः स्वजीवनत्यागात्, राजगुरुः स्वधर्मं पुनः स्मृत्वा, उवाच—"अहं अपि अग्निं दृष्ट्वा, प्रियतमे वा गमिष्यामि, अथवा तपः करिष्यामि।" ततो निश्चयं कृत्वा द्विजः तदाचरन्। "एवमेव मम धर्मः, पुण्यं च; राजानं धारयित्वा, पुनः प्रियतमे प्रतिपद्ये।" "एवमेव मम श्रेयः," इति निश्चित्य, सः सूर्यं स्तुत्वा, "नान्यः देवः सर्वकामप्रदः सूर्याद् अस्ति," इत्युक्त्वा, सूर्यं प्रणमामास—"नमोऽस्तु तस्मै सूर्याय, विमुक्तये, अनन्ततेजसे, छन्दोमयाय, ओंकारस्वरूपिणे।" "अरूपाय सुन्दराय च, त्रिगुणाय, त्रिमूर्तये, सृष्टिस्थितिप्रलयकारणाय, महेश्वराय नमः।" तदा प्रसन्नः सूर्यः उवाच—"वरं वृणुष्व।" "देवेश, राजानं, प्रियवादिनीं भार्यां, धर्मपुत्रांश्च मे, राज्ञः च शुभान् वरान् देहि।" ततः भगवान् जगत्पति: शार्यातये रत्नभूषितां भार्यां, अन्यांश्च वरान्, सर्वसमृद्धिं च अदात्। ततः प्रियतमे स्नेहेन पूर्णः, सः पुरोहितेन सह स्वदेशं प्रमुदितः प्रतस्थे; तत् स्थलम् पुण्यतीर्थरूपेण प्रसिद्धम्। त्रिसहस्राणि पुण्यतीर्थानि तत्र सन्ति; तदनन्तरं तत् तीर्थं "भानुतीर्थ" इति प्रसिद्धम्। मृतसंजीवनं, शार्यातं, माधुच्छन्दसमाख्यातम् इत्यपि तस्य नामानि, तच्छ्रवणमात्रेण पापानि नश्यन्ति। तत्र स्नानदानाभ्यां सर्वयज्ञफलप्राप्तिः; मृतसंजीवनतीर्थे आयुः स्वास्थ्यम् च वर्धते। एतत् खड्गतीर्थं नाम, गौतमीतीरस्य उत्तरभागे; तत्र स्नानदानाभ्यां मोक्षलाभः सिध्यति। अत्र कथां कथयिष्यामि; शृणु, नारद। कवषस्य पुत्रः, पैलूषः नाम द्विजः, तत्र आसीत्।