श्रीलक्ष्म्याः वचनं श्रुत्वा दारिद्रा तस्याः प्रत्युवाच। "त्वं 'अहं ज्येष्ठा' इति वक्तुं लज्जसे, सततं पापेषु रमसे, परमपुरुषं परित्यज्य। विश्वासिनं सदा मोहयन्ती, किं त्वं अतिशयेन गर्वं कुरुषे? त्वां प्राप्त्वा सुखं नास्ति, केवलं खेदः, यथा कूटगुरौ। पुरुषेषु मद्यजनितो मदः न तावद् तीव्रः, यथा तव सन्निधाने, विदुषां मध्ये अपि। हे लक्ष्मि, त्वं सर्वदा पापकर्तृषु अधिकं रमसे, अहं तु धर्मनिष्ठेषु, योग्येषु, सततं वसामि। शिवविष्णुभक्तेषु, कृतज्ञेषु, महत्सु, सदाचारिणः, शान्तः, गुरुसेवायाम् प्रवृत्तः—एषु मयि सदा निवसामि। सदैव पुण्येषु, विद्वत्सु, शूरेषु, दृढव्रतेषु, साधुषु च अहं वसामि; अतः लक्ष्मि, ज्येष्ठता मम एव। शुद्धब्राह्मणेषु, व्रतानुष्ठानेषु, भिक्षुषु, निर्भयेषु च अहं वसामि; लक्ष्मि, स्वधाम्नि तव श्रुणु। राजासक्तेषु, दुष्टेषु, क्रूरेषु, दुष्टचेष्टेषु, निन्दकः, लोभः, विकृतः, मायावीषु त्वं वससि। अधमेषु, अकृतज्ञेषु, धर्मलङ्घिषु, मित्रद्रोहिषु, अप्रियेषु, शोकग्रस्तेषु च त्वं निवससि। एवं विवादे युक्ते, यूयं माम् आगतम्; वचनं श्रुत्वा, अहं उभयोः प्रत्युवाचम्। पृथिवी मत्तः ज्येष्ठा, जलम् पृथिव्याः ज्येष्ठम्; स्त्रीणां विवादः स्त्रीभिः ज्ञेयः, अन्यैः न। विशेषतः कुम्भजन्मनां मध्ये, गौतमी देवी निर्णयं करिष्यति। सा एव सर्वदुःखापहा, सा एव संशयकारिणी; मम आज्ञया, तया सह भूमौ गच्छत। जलैः सह सर्वे गौतमीं नदीं गच्छन्; पृथिवी च जलं च तस्यै स्पष्टं वचनं न्यवेदयत्। यथावृत्तं सर्वं निवेद्य, ताम् नमस्कृत्य, दारिद्रलक्ष्म्योर् वचनं मध्यस्थवत् प्रस्तुतम्। लोकपालाः शृण्वन्ति, त्वं नारदः, पृथिवी, जलानि च शृण्वन्ति; तदा गङ्गा दारिद्रां स्तुत्वा तस्यै, गौतमी लक्ष्म्यै प्रत्युवाच। ब्रह्मतेजः, तपः, यज्ञतेजः कीर्तिः, धनतेजः, यशः, ज्ञानं, बुद्धिः, सरस्वती—भोगतेजः, मोक्षः, स्मृति, लज्जा, धैर्यं, क्षमा, सिद्धिः, तुष्टिः, पोषणं, शान्तिः, जलानि, भूमिः—अहंकारशक्ति, औषधयः, प्रकाशः, शुद्धिः, रात्रिः, आकाशः, चन्द्रिका, आशीः, शुभं, व्याप्तिः, माया, प्रभातम्, मंगलम्—यद् यद् जगति अस्ति, लक्ष्म्या व्याप्यते, चलं वा अचलं वा—ब्राह्मणेषु, विद्वत्सु, धीरेषु, साधुषु च। अन्येषु च ज्ञानसम्पन्नेषु, भोगे वा मोक्षे वा, यद् यद् रम्यं वा शोभनं वा, सर्वं लक्ष्म्याः प्रकाशः। किम् विस्तरेण? सर्वं जगत् लक्ष्म्याः स्वरूपम्; यत्र यत्र, यद् यद् उत्तमं दृश्यते—तद् सर्वं लक्ष्म्याः तत्त्वम्; तया विना किञ्चित् नास्ति। अत्र, हे शुभे देवी, त्वं तया स्पर्धायाम् लज्जां न अनुभवसि? तदा गङ्गा दारिद्रायाः 'गच्छ गच्छ' इति उक्त्वा, तस्याः प्रभावं जलात् अपाकरोत्। तस्मात् गङ्गाजले दारिद्र्यस्य प्रभावः नास्ति। यावत् गङ्गा न सेविता, तावत् दारिद्र्यदुःखं तिष्ठति; तस्मात् स तीर्थः दारिद्र्यनाशकः, शुभः अभवत्। तत्र स्नानदानाभ्याम् लक्ष्मीसम्पन्नः पुण्यवान् भवति। षट्सहस्रतीर्थानि, देवर्षिमुनिभिः पूजितानि, तत्र सर्वसिद्धिदायकानि, हे विप्र। सः स्थलः भानुतीर्थः इति प्रसिद्धः, सर्वसिद्धिदायकः लोकानाम्। तत्र अहं एतद् वृत्तं महापापनाशकं कथयिष्यामि। राजा शर्यातिः नाम, धर्मेण प्रसिद्धः, तस्य पत्नी स्थविष्ठा, भूमौ अनुपमा सुन्दरी। मधुच्छन्दा नाम विप्रः, विश्वामित्रवंशसम्भूतः, तस्य राज्ञः पुरोहितः, ब्रह्मर्षिः, तपस्विनां श्रेष्ठः। राजा पुरोहितेन सह दिशो विजित्य, प्रदेशान् विजित्वा, मार्गस्थः, पुरोहितं प्रियं समभाषत्। "किं ते दुःखस्य कारणं? वद कारणम्। त्वमेव मम राज्ये पूज्यः, सर्वविद्यापारगः। पापात् विमुक्तः, दुःखात् रहितः; किम् तव मनः अन्यत्र इव दृश्यते? भूमिः विजिता, राज्ञः पराजिताः, महोत्सवः अत्र जातः। किं त्वं कृशः? सत्यम् वद। तदा विप्रश्रेष्ठः, महात्मा, शर्यातिं स्निग्धया प्रियया च वाचा अभाषत्। "शृणु, हे राजन्, यद् मम पत्नी उक्तवती: रात्रेः अर्धे गते, अहं स्थितः, सा प्रतीक्षते। अस्य शरीरस्य स्वामिनी, प्रिया, माम् प्रतीक्षते; तस्या वचनं स्मृत्वा, शरीरं कृशं भवति। कामविक्षोभे जातः, पद्ममुखी, जीविताकाङ्क्षिणी, कृशा भवति। राजा, शत्रुनिग्रही, तं पुरोहितं हसन् प्रत्युवाच। "त्वं मम गुरुः, मित्रम्; किम् आत्मनं उपहससि? हे महर्षे, मम वचनं किम् प्रयोजनम्? महात्मनां क्षणभङ्गुरे सुखे कः आश्रयः?" इति श्रुत्वा, मधुच्छन्दा विप्रः बुद्धिमान् प्रत्युवाच। "यत्र पतिपत्न्योः सौहार्दम् अस्ति, तत्र त्रयोऽर्थाः समृद्ध्यन्ति; हे राजन्, एष दोषः न, महत् पुण्यम् एव मन्येत।" इत्येवमेतत् कथा सुसन्ततया प्रवहति।