श्रीभगवान् विष्णुः मौर्यं प्रति ‘‘गृहं गच्छ’’ इत्युक्त्वा तम् विसर्ज्य स्वगृहं प्रति प्रेषयामास। मौद्गल्यः स्वाश्रमे समृद्धिं दृष्ट्वा विस्मितः सन्, हर्षपूर्णं वचनं जगाद— ‘‘अहो दानशक्तिः! अहो विष्णुस्मरणस्य माहात्म्यम्! अहो गङ्गायाः प्रभावः! कस्यापि एषा महिमा बोधितुं शक्या?’’ इति। सः मौद्गल्यः स्वपत्नीपुत्रपौत्रबान्धवपितृभिः सह सुखानि अनुभूय, भोगं च मोक्षं च प्राप्तवान्। ततः प्रभृति मौद्गल्यस्य स तीर्थस्थानं वैष्णवतीर्थरूपं जातम्। तत्र स्नानदानादिभिः भोगमोक्षफलं लभ्यते। यत्र क्वापि वेदेषु स्मृतिषु वा तीर्थस्य कीर्तनं भवति, तत्र विष्णुः तुष्टः स्यात्; सः पापात् विमुक्तः सुखी च भवति। तस्योभयोः तटयोः एकादशसहस्राणि तीर्थानि सन्ति, यत्र स्नानदानजपादिभिः सर्वकामफलप्रदं भवति। शृणु नारद! लक्ष्मीतीर्थाख्यस्य तीर्थस्य आख्यानं वदामि, यः लक्ष्म्याः साक्षात् वृद्धिदायकः, दरिद्रनाशकः, पुण्यप्रदश्च प्रसिद्धः। पुरा लक्ष्म्याः च तस्याः पुत्रस्य दरिद्रस्य च संवादः जातः, यौ परस्परविरोधिनौ भूत्वा जगत् पर्यटन्तौ। त्रिषु लोकेषु नास्ति किञ्चित् यत्र तयोः स्पर्शो नास्ति। उभौ परस्परं ‘‘मम ज्येष्ठता, मम ज्येष्ठता’’ इति प्राहतुः। दरिद्रः श्रीं प्रति बलात् ‘‘अहं पूर्वं जातः’’ इति अवदत्। ‘‘अहमेव embodied beings-नामकानां जातिः, स्वभावः, प्राणः च। मयि विना देहवन्तः अपि मृतवत् एव। अहमेव सर्वेभ्यः श्रेष्ठः; मोक्षः अपि मय्येव नित्यम् आश्रितः।’’ इति दरिद्रः उक्तवान्। ‘‘यत्र अहं तिष्ठामि, तत्र कामक्रोधलोभमदमत्सराः न सन्ति। यत्र अहं तिष्ठामि, तत्र भयमोहस्पर्धा दम्भः च न जायन्ते।’’ एवं दरिद्रस्य वचनं श्रुत्वा लक्ष्मी प्रत्युवाच— ‘‘यः मया भूषितः, सः सर्वैः पूज्यते। दरिद्रः अपि यदि शिववत्, तथापि सर्वैः पराजितः। ‘देह’ इत्युक्तमात्रेण देहे स्थिताः पञ्च देवताः—बुद्धिः, श्रीः, लज्जा, शमः, कीर्तिः—सर्वे त्वरितं यान्ति। यावत् पुरुषः धनं न इच्छति, तावत् गुणशौर्ययुक्तः भवति; यदा तु धनलोभः जायते, तदा गुणाः कुत्र, शौर्यं कुत्र?’’ ‘‘यावत् प्राणी धनं न इच्छति, तावत् सः सर्वेषां श्रेष्ठः, सर्वगुणनिधिः, त्रैलोक्यपूज्यः। दरिद्रस्य तु न पूजनं, न संभाषणं, न स्पर्शः; एषा महती क्लेशः, महान् पापं च। अतः अहमेव श्रेष्ठा, मम वचनं दरिद्रतायाः विषये शृणु।’’ एवं लक्ष्म्याः वचनं श्रुत्वा दरिद्रः प्रत्युवाच— ‘‘त्वं ‘अहं ज्येष्ठा’ इति वक्तुं लज्जसे, नित्यं पापेषु रमसे, परं पुरुषं परित्यज्य। कथं त्वं विश्वसनीयान् जनान् मोहयित्वा अतिवदसि? त्वयि प्राप्ते न सुखं, केवलं विषादः, यथा मिथ्यागुरौ। मद्येन जनानां या मदता, तव सान्निध्येन सा अतिशयेन भवति, धीराणामपि मध्ये। हे लक्ष्मि! त्वं पापिष्ठेषु सर्वदा रमसे, अहं तु साधुषु, धर्मनिष्ठेषु वसामि। अहं शिवविष्णुभक्तेषु, कृतज्ञेषु, महत्सु, सदाचारिषु, शान्तेषु, गुरुषु सेवायां रतेषु वसामि। अहं सदा साधुषु, विद्वत्सु, शूरेषु, धृतिमत्सु, साधुषु च वसामि; अतः लक्ष्मि, मम एव ज्येष्ठता। अहं शुचिषु ब्राह्मणेषु, व्रतीषु, यतिषु, निर्भयेषु च वसामि; लक्ष्मि, स्वस्य क्षेत्रं त्वमेव शृणु।’’ ‘‘त्वं राजाश्रितेषु, पापेषु, क्रूरदुष्टेषु, परपीडकेषु, चपलेषु, लोभिषु, विकलाङ्गेषु, छलेषु च वससि। त्वं कुलहीनेषु, कृतघ्नेषु, धर्मद्रोहेषु, मित्रद्रोहेषु, निन्दितेषु, भग्नहृदयेषु च वससि।’’ एवं विवादं कुर्वत्यौ, युवां माम् उपेत्य, मम समीपे स्ववचनं न्यवेदयतम्। अहं तयोः वचनं श्रुत्वा उभाभ्याम् अकथयम्— ‘‘भूमिः मतः पूर्वजा, जलं तु भूमेः पूर्वम्; स्त्रीणां विवादः केवलं स्त्रीभिः ज्ञायते, अन्यैः न। विशेषतः कुम्भसम्भवेषु, गौतमी देवी निर्णयं करिष्यति। सा एव सर्वदुःखापहाऽपि, सा एव संशयकारिण्यपि; मम आज्ञया भूमिं सह तया गच्छतम्।’’ ततः ताः सर्वाः सलिलैः सह गौतमीं नद्यं जग्मुः। भूमिः जलं च तत्र स्ववाक्यं गौतम्यै सुस्पष्टं न्यवेदयताम्। सर्वं यथावत् निवेद्य, तयोः दरिद्रलक्ष्म्योः वचनं मध्यस्थवत् निवेदयताम्। लोकपालैः, त्वया च नारद, भूम्या, तोयैश्च शृण्वद्भिः, गङ्गा दरिद्रां स्तुत्वा तस्यै वचनं प्राह, गौतमी तु लक्ष्म्यै अवदत्— ‘‘ब्रह्मणः श्रीः, तपः श्रीः, यज्ञश्रीः या कीर्तिरित्युच्यते, वित्तश्रीः, यशः, ज्ञानं, बुद्धिः, सरस्वती— भोगश्रीः, मोक्षश्रीः, स्मृतिः, लज्जा, धृति, क्षमा, सिद्धिः, तुष्टिः, पोषणं, शमः, आपः, भूमिः— अहङ्कारशक्तिः, ओषधयः, प्रकाशः, शौचं, रात्रिः, व्योम, चन्द्रिका, आशीः, कल्याणं, व्याप्तिः, माया, प्रभातम्, शुभता—’’ इत्येवं तयोः संवादः, तीर्थमाहात्म्यं च, नारद, त्वया श्रोतव्यम्।