अथ मध्यान्हे भगवतः विष्णोः कृपया मौद्गल्ये पुनः पुनः सान्त्वनं कृत्वा, “गच्छ पुत्र गृहं, श्रान्तः असि,” इत्युक्त्वा। तेन भगवता विष्णुना एवं सम्बोधितः द्विजः मौद्गल्यः तस्मात् स्थलात् निर्गत्य स्वगृहं प्रायात्। ततः लोकनाथः विष्णुः देवैः सह स्वधामानं प्रतिनिवृत्तः। मौद्गल्यः अपि यथासदा किञ्चिद् फलम् अथवा मूलं अथवा शाकं संगृहीत्वा गृहं प्रत्यागच्छत्। तत्र स्वपत्नीं प्राप्त्वा, अर्जितं धनं तस्यै समर्पयामास। सः महाविष्णोः पदकमलयोः भक्तः, तद् दत्तवान्; तस्य प्रियपत्नी पतिसंनिष्ठा तद् प्राप्तवती। यद् यद् शाकं मूलं फलम् वा पतिः श्रमेन आनयति, तत् सा अतिथिभ्यः, पुत्रेभ्यः, पतये च यत्नेन सम्यक् पक्वं करोति। तेषां भोजनं सम्यक् कृत्वा, सा व्रतानुष्ठाने दृढा, पश्चात् स्वयं भक्षयति; सर्वेभ्यः भोजनं दत्त्वा मौद्गल्यः सदा रात्रौ भक्षयति। विष्णोः अद्भुतानि चरितानि श्रुत्वा, मौद्गल्यः तान् हर्षेण स्वजनाय कथयति। दीर्घकालानन्तरं, मौद्गल्यस्य पत्नी, विस्मयेन पूर्णा, स्वपतेः गोप्यं संवादं करोति। सा पत्यं पप्रच्छ—“यदि देवैः पूजितः विष्णुः तव समीपं आगच्छति, तर्हि किमर्थं अस्माकं दुःखं महदस्ति? एतत् लोकनाथं पृच्छ।” पुनः सा उवाच—“यदा विष्णुः आगच्छति, तदा पृच्छ; स्मरणेन एव वृद्धिः, जन्म, दुःखं, मृत्युः च नश्यन्ति—तर्हि तं दृष्ट्वा किमर्थं दुःखं न नश्यति? अतः लोकनाथं पृच्छ।” मौद्गल्यः, “एवं भवतु,” इत्युक्त्वा, सदा भक्तः, हरिं पूज्य विनयेन अञ्जलिं कृत्वा पप्रच्छ। स उवाच—“यदा त्वं स्मृतः, हे विश्वनाथ, तदा दुःखं, दरिद्रता, विघ्नः च नश्यन्ति; किन्तु यदा त्वां पश्यामि, तदा किमर्थं दुःखं मम अवशिष्टम्?” तदा भगवतः विष्णोः उत्तरम्—“यद् यद् कृतं, तत् सर्वेभ्यः अनुभव्यम्; अन्यस्य कृते कश्चन न करोति, शुभं वा अशुभं वा। यथा बीजं रोप्यते, तथा फलम् उत्पाद्यते; निम्बबीजात् आम्रः कदापि न जायते। ये गौतमीं न सेवितवन्तः, न हरिं शंकरं वा पूजितवन्तः, न ब्राह्मणेभ्यः दत्तवन्तः—ते कथं सौभाग्यस्य पात्रं भवन्ति? त्वं ब्राह्मणेभ्यः किमपि न दत्तवान्, नाहम् अपि; यद् अत्र दत्तं, तत् एव अस्मिन् लोके परत्र च तिष्ठति। मृत्तिका, जलम्, कुशः, मन्त्रैः च शुद्धिकर्म यथासदा क्रियते; एवं शुद्धात्मा शरीरक्षयेन शुद्धिम् आप्नोति। दानं विना, कत्रचित् जनः सुखं न प्राप्नोति; पुण्यकर्मणः अभ्यासेन शुद्धः विरक्तः च भवति, तथा जनः प्रसरति। ततः निर्बाधज्ञानः जीवन्मुक्तः भवति; मम भक्त्या अत्र, दानकर्मणा च, सर्वेभ्यः मोक्षः सुलभः। सुखं दानादि कर्मभिः, सर्वभूतदुःखापनयेन लभ्यते; अथवा भक्त्या मोक्षः प्राप्यते, न तु भोगः। कथं भक्त्या मोक्षः? भोगमोक्षः अत्यन्तं दुर्लभः; यदि देहिनः मोक्षम् आप्नुवन्ति, तर्हि अन्यस्य किम् आवश्यकता? भक्त्या मोक्षः सर्वत्र पूज्यः; अहं जगत्सारः, तद् इच्छामि। एष एव रहस्यं ब्राह्मणः, स्मरणेन मम, ब्राह्मणाय वा इच्छुकाय वा, तत् अमृतत्वं प्राप्नोति। यद् मम ध्यानेन दत्तं, तत् स्वफलं एव ददाति; तद् अत्र दत्तं, न भोगाय कल्पितम्। तस्मात्, महात्मन्, मम किञ्चित् अन्नं ददातु, अथवा गौतम्याः तीरे शरणं प्राप्ताय ब्राह्मणाय। मौद्गल्यः विष्णुं उवाच—“मम दानाय किमपि नास्ति; यद् देहादि, तत् सर्वं तव अर्पितम्।” ततः विष्णुः लोकनाथः गरुडं सम्बोध्य उवाच—“शीघ्रं कनिशं आनय; सः मम अर्पयिष्यति।” तदा सः मनःप्रियं यथायोग्यं भोगं लप्स्यति; स्वामिनः आज्ञां श्रुत्वा, पक्षिराजः तत् कृतवान्। मौद्गल्यः व्रते दृढः, तण्डुलान् विष्णोः हस्ते ददात्; विष्णुः तत्र विश्वकर्माणं सम्बोध्य उवाच—“यावत् सप्तजनाः तस्य वंशे तिष्ठन्ति, तावत् तेषां वाञ्छितं सुखं—गाः, सुवर्णं, धान्यं, वस्त्रं, भूषणानि—तस्यैव स्यात्।” यद् यद् भूषणं लोके मनःप्रियं विद्यते, तद् सर्वं मौद्गल्यः विष्णोः गङ्गायाः च बलात् प्राप्तवान्। विष्णुः उवाच—“गृहं गच्छ,” मौद्गल्यः अपि प्रायात्; स्वाश्रमे समृद्धिं दृष्ट्वा, सः ऋषिः उवाच— “हा, दानस्य शक्ति! हा, विष्णुस्मरणस्य प्रभावः! हा, गङ्गायाः शक्ति! कः एतत् महत्त्वं अवगच्छेत्?” मौद्गल्यः स्वपत्नी, पुत्रैः, पौत्रैः, बन्धुभिः, पितृभिः सह, सुखं उपभुक्तवान्, भोगं च मोक्षं च प्राप्तवान्। ततः तस्य मौद्गल्यस्य पुण्यतीर्थं वैष्णवं अभवत्; तत्र स्नानं दानं च भोगमोक्षफलप्रदं भवति। यदि वेदेषु वा स्मृतिषु वा तीर्थस्य किञ्चित् उल्लेखः विद्यते, तदा विष्णुः तस्य जनस्य प्रसन्नः भवति; सः पापात् विमुक्तः सुखी च भवति। उभयोः तीरयोः एकादशसहस्राणि तीर्थानि सन्ति, सर्वे इच्छितफलप्रदानि स्नानदानजपादिभिः। नारद! लक्ष्मीतीर्थस्य कथा शृणु, या लक्ष्म्याः वर्धनी, दरिद्रनाशिनी, पुण्यदायिनी च प्रसिद्धा। पुरा लक्ष्मीः स्वपुत्रेण दरिद्रेण सह संवादं कृतवती; उभौ परस्परं विरोधिनौ, जगत् भ्रमन्तौ। त्रिषु लोकेषु किञ्चित् नास्ति यद् उभयोः स्पर्शात् विमुक्तम्। उभौ परस्परं “मम वरिष्ठता, मम वरिष्ठता” इति उद्घोषयन्तौ। दरिद्रः श्रीं प्रति बलात् उवाच—“आदौ अहम् जातः।” “अहम् एव देहिनां कुलं, स्वभावः, जीवितं च; मम विना देहिनः अपि, जीवन्तः अपि, मृतवत् भवन्ति।