ब्रह्मा दोषं वाचः त्यक्त्वा स्वं स्थानं पुनः प्रत्यगच्छत्। तस्मात् तत्र संगमे स्नात्वा शुद्धः भूत्वा मोक्षं प्राप्नोति। तत्र वाग्देवम् दृष्ट्वा मोक्षः लभ्यते; दानैः, यज्ञैः, व्रतैः वा अन्यैः कर्मभिः किं प्रयोजनम्? यः पुण्ये संगमे कर्माणि करोति, स संसारं पुनर् न प्राप्नोति। तयोः तटयोः एकोनविंशतिः शतं तीर्थानि सन्ति, यानि बहु जन्मानां पापं नाशयन्ति। तत् स्थानं विष्णोः पुण्यतीर्थं प्रसिद्धं अस्ति। तत्र कश्चित् ऋषिः मुद्गलस्य पुत्रः मौद्गल्यः नाम्ना विख्यातः आसीत्। तस्य पत्नी जबाला, सुभ्रूता सन्तानैः, मुद्गलस्य कन्या, वृद्धः मुद्गलः अपि लोके प्रसिद्धः। तस्य पत्नी भगीरथी शुभनाम्नी आसीत्। मौद्गल्यः नियमनिष्ठः प्रतिदिनं गङ्गायाः स्नानं कृतवान्। सदा तस्य आचारः एवं आसीत्—गङ्गातटे कुशैः, मृदा, शमीपुष्पैः, दिवा रात्रौ च। गुरुणा उपदिष्टमार्गं अनुगम्य, स्वमनोकमले मौद्गल्यः विष्णुं सदा आवाहयत्। तेन आह्वितः लक्ष्मीपति विश्वनाथः शीघ्रं गरुडारूढः, शङ्खचक्रगदाधरः आगच्छति। मौद्गल्येन श्रद्धया पूजितः, भगवान् मौद्गल्याय अद्भुतानि कथान्य् आकाश्यति। ततः सायं विष्णुः मौद्गल्यं प्रति उवाच—‘गृहं गच्छ पुत्र, त्वं श्रान्तः असि।’ पुनः पुनः एवं उक्त्वा। देवेन उक्तः मौद्गल्यः द्विजः गच्छति; भगवान् देवैः सह स्वं स्थानं प्रत्यगच्छत्। मौद्गल्यः अपि नित्यं किमपि आनयित्वा, स्वगृहे पत्न्यै अर्जितं धनं दत्तवान्। स महाविष्णोः पदपद्मे भक्तः, तद् यथायोग्यं पत्न्यै दत्तवान्। मौद्गल्यस्य पत्नी पतिसंनिष्ठा तद् प्राप्य, यद् मौद्गल्यः यत्नेन फलानि, कन्दानि, शाकानि आनयति, अतिथिभ्यः, पुत्रेभ्यः, पतये च सम्यक् रक्षति। सर्वेभ्यः भोजनं समर्प्य, सा नियमनिष्ठा पश्चात् खादति; सर्वेभ्यः कृतभोजनं मौद्गल्यः नित्यं रात्रौ खादति। विष्णोः अद्भुतकथाः श्रुत्वा, स आनंदेन ताः कथयति। कालात् बहु गते, मौद्गल्यस्य पत्नी, विस्मिता, स्वपतिं रहसि पप्रच्छ। ‘यदि विष्णुः, देवैः पूजितः, तव समीपं आगच्छति, तर्हि किम् अस्माकं क्लेशः महान्?’ सा भगवानं पप्रच्छ। ‘त्वं विष्णुं पृच्छ, यदा स्मरणेन एव वृद्धिः, जन्म, दुःखं, मृत्युः नश्यन्ति, तर्हि दर्शनात् कथं न नश्यन्ति? अतः भगवानं पृच्छ।’ मौद्गल्यः ‘एवं भवतु’ इति उक्त्वा, हरिं पूज्य, विनयेन, अञ्जलिं कृत्वा पप्रच्छ। ‘यदा त्वं स्मृतः, दुःखं, दरिद्रता, विपत्ति नश्यन्ति; तर्हि त्वां दृष्ट्वा दुःखं कथं तिष्ठति?’ इति पप्रच्छ। भगवान् उवाच—‘यद् यत् कृतं, तत् सर्वेभ्यः अनुभव्यम्; न कश्चन अन्यस्य कृते किमपि करोति, शुभं वा अशुभं वा। यथा बीजं रोप्यते, तथा फलम् उत्पद्यते; निम्बबीजात् आम्रं कदापि न जायते।’ ‘ये गौतमीं न सेवितवन्तः, न हरिं शङ्करं वा पूजितवन्तः, न ब्राह्मणेभ्यः दत्तवन्तः—ते कथं संपदः प्राप्नुवन्ति? त्वं ब्राह्मणेभ्यः किमपि न दत्तवान्, नाहं अपि; यद् अत्र दत्तं, तत् इह परत्र च तिष्ठति।’ ‘मृदा, जलैः, कुशैः, मन्त्रैः, नित्यं शुद्धिकर्माणि क्रियन्ते; एवं शुद्धात्मा शरीरस्य कृशत्वेन शुद्धः भवति। दानं विना कस्यचित् भोगः न लभ्यते; धर्मकर्मणा शुद्धः वैराग्यवान् भवति, तथा पथं प्राप्नोति।’ ‘ततः ज्ञानं अनवच्छिन्नं लभ्यते, जीवन्मुक्तिः सुलभा; सर्वेभ्यः मम भक्ति द्वारा, दानकर्म द्वारा च, मुक्ति सुलभा। दानादि कर्मैः भोगः लभ्यते, सर्वभूतदुःखं निवार्य; अथवा भक्ति द्वारा मुक्ति लभ्यते, न तु भोगः।’ ‘भक्त्या कथं मुक्ति स्यात्? भोगेण मुक्ति दुर्लभा; यदि देहिनः मुक्तिं प्राप्नुवन्ति, तर्हि अन्यस्य किं प्रयोजनम्? भक्त्या मुक्ति सर्वत्र पूज्यते; अहं, जगत्सारः, ताम् इच्छामि।’ ‘एषा रहस्यं ब्रह्मन्, स्मृत्वा माम्, ब्राह्मणे वा, यच्छ इच्छुः, तद् अक्षयत्वं प्राप्नोति। यद् मम् चिन्त्य दत्तं, तत् स्वफलम् एव ददाति; तद् अत्र दत्तं, भोगाय न कल्पितम्।’ ‘तस्मात् महात्मन्, मम किञ्चित् अन्नं ददातु, अथवा गौतमीतीरे शरणागताय उत्तमब्राह्मणे।’ मौद्गल्यः विष्णुं प्रति उवाच—‘मम किमपि दातव्यम् नास्ति; यद् देहादि, तत् सर्वं तव समर्पितम्।’ तदा भगवान् विष्णुः गरुडं प्रति उवाच—‘शीघ्रं कणिशं आनय; स मम अर्पयिष्यति।’ ततः, स यथायोग्यं मनःप्रियं भोगं प्राप्स्यति। स्वामीवचनं श्रुत्वा, पक्षिराजः तत् कृतवान्। मौद्गल्यः नियमनिष्ठः, धान्यं विष्णोः हस्ते अर्पितवान्; विष्णुः तस्मिन् समये विश्वकर्मणं प्रति उवाच— ‘यावत् सप्त जना तस्य वंशे तिष्ठन्ति, तावत् तेषां स्थायित्वं भविष्यति; तावत् इच्छिताः भोगाः—गोः, सुवर्णं, धान्यं, वस्त्राणि, भूषणानि—लभ्यन्ते।’ ‘यद् भूषणं लोके अस्ति मनःप्रसादाय, मौद्गल्यः तत् सर्वं विष्णु-गङ्गयोः शक्त्या प्राप्तवान्।