नारद, तदा मायारूपिणीं तां स्त्रीं स भगवान् अद्भुतया शक्त्या जगर्हे, यस्य दर्शनं तद्विशिष्टं मायाबलं पश्यतां सर्वेषां विस्मयकारि जातम्। यदा तु तद्द्रव्ययज्ञं दैत्यराक्षसैः विनाश्यमानं दृष्ट्वा, ऋषयः विष्णुम् शरणं ययुः। तदा भगवता विष्णुना मुनिपरित्राणाय चक्रं दत्तम्। तद् चक्रं रणाङ्गणे राक्षसान् दैत्यांश्च दानवान् च छित्त्वा, तस्य भयात् राक्षसश्रेष्ठाः विनष्टाः। ऋषिभिः कृतस्य महायज्ञस्य प्रभावेन, विष्णोः तच्चक्रं गङ्गाजलेन शुद्धीकृतम्। तस्मात् तद् पुण्यस्थानं चक्रतीर्थमिति प्रसिद्धं जातम्; तत्र स्नानदानाभ्यां सत्रफलप्राप्तिः स्यात्। तत्र पञ्चशतानि पुण्यतीर्थानि पापनाशनानि सन्ति; तेषु स्नानदानाभ्यां मोक्षलाभः सुलभः। तत्र वाणीसंयोगाख्यं तीर्थं, यत्र वागीश्वरः हरः स्थितः, सर्वपापविनाशनं सर्वकामप्रदं च। तत्र स्नानदानाभ्यां ब्रह्महत्यान्यपि पापानि विनश्यन्ति, यथा ब्रह्मविष्ण्वोः संवादे परस्परमाहात्म्ये च श्रूयते। तयोर्मध्ये महादेवः तेजोमयस्वरूपेण प्रकटितः; तत्र तयोः सौम्यपुत्री दिव्यवाणी इदं वचनम् अवोचत्। तत्र तावुभौ 'अहं श्रेष्ठः' इति उक्तवन्तौ; तदा दिव्यवाणी उवाच—'यस्यान्तं पश्यति स ज्येष्ठः स्यात्। स एव ज्येष्ठः, तस्मात् विवादं मा कुरुतम्।' तस्याः वचनेन विष्णुः अधः गतवान्, अहं तु ऊर्ध्वं गतवान्। विष्णुः शीघ्रं गत्वा तस्य तेजसः समीपे उपविष्टः; अहं तु तस्यान्तं न प्राप्य, दूरं दूरं गतवान्। श्रमितः सन् अहम् पुनः प्रत्यागतवान्, तं प्रभुं न दृष्ट्वा अपि, अन्तःकरणे तस्यान्तं दृष्टमिति मन्ये। 'एवं मम विष्णोः ज्येष्ठता सिद्धा' इति पुनः चिन्तितवान्। कथं सत्यवदनः अहं मिथ्यावचनं ब्रुवेयं? सर्वेषां पापानां मध्ये मिथ्यावादात् महान् पापं नास्ति। कथं सत्यवदनः मिथ्यावचनं कुर्याम्? तस्मात् गर्दभमुखरूपं पञ्चमं मुखं निर्माय, तेन मिथ्यावचनं वक्तुम् अभिप्रेतवान्। दीर्घं विचिन्त्य, लोकनाथं हरिं तत्र उपविष्टं सम्बोध्य, 'मया तस्य अन्तः दृष्टः; तस्मात् जनार्दन, मम ज्येष्ठता सिद्धा' इति उक्तवान्। तदा हरिश्च शङ्करश्च एकरूपं धारयित्वा, सूर्यचन्द्रमिव, तिष्ठन्तौ दृष्ट्वा अहं विस्मितः भीतः च अभवम्। तौ जगन्नाथौ कोपितौ तां वाणीं प्रति इदं वचनं अवोचताम्—'दुष्टे, नदी भव; मिथ्यावादात् महत् पापं नास्ति।' सा दुःखिता सन् नदीरूपं जग्राह; तद् दृष्ट्वा अहं विस्मितः भीतः च अभवम्, तां तदा सम्बोध्य अवोचम्—'त्वं ब्रह्मवाणीस्थिता मिथ्यं उक्त्वा, धर्मिण्यपि, अदृश्यरूपा पापरूपा च भविष्यसि।' तस्याः शापं ज्ञात्वा, तौ देवौ तदा मोक्षार्थं प्रणम्य, मां पुनः पुनः स्तुतवन्तौ। तदा तयोः प्रार्थितयोः, अमरैः पूजितयोः, हरिहरेण प्रसन्नेन, स्नेहेन इदं वचनं उक्तम्—'शुभे, त्वं यदा गङ्गया सह संयुज्यसे, तदा पुनः स्वस्वरूपं प्राप्स्यसि; त्वं हि शुद्धा तेजस्विनी च।' 'एवं भवतु' इति उक्त्वा, सा देवी गङ्गया सह संयुता; भागीरथ्या गौतम्या च स्वस्वरूपं पुनः प्राप्तम्। हे ब्रह्मन्, सा देवी देवदुर्लभं फलम् अवाप्तवती; गौतम्यां सा वाणी नाम्ना प्रसिद्धा पुण्यदा च। भागीरथ्यां सा देवी सरस्वती इति ख्याता; उभयत्र संगमः लोके पूज्यः प्रसिद्धश्च। सरस्वत्याः संगमः वाण्याः संगमश्च; तत्र वाणी देवी, वाचा सरस्वती, गौतम्या सह संयुक्ता। सर्वत्र तद् पुण्यस्थानं पूज्यं; तत्र वागीश्वरं शिवं सम्पूज्य, शापो निवारितः। ब्रह्मा, वाक्पापं त्यक्त्वा, पुनः स्वलोकं गतवान्; तस्मात् शुद्धः सन्, संगमे स्नानं कर्तव्यम्। तत्र वागीश्वरं दृष्ट्वा, मोक्षः लभ्यते; दानयज्ञव्रतानां किम् आवश्यकं? यः पुण्ये संगमे संस्कारं करोति, स पुनर्जन्म न प्राप्नोति; तयोः तटे एकोनविंशतिशतं पुण्यस्थानानि, ये पापानि जन्मजन्मनि संचितानि नाशयन्ति। तद् विष्णोः पुण्यस्थानम् इति प्रसिद्धम्; तत्र किम् अभवत्, शृणु। मुड्गलस्य पुत्रः, मुद्गल्यः ऋषिः, लोके प्रख्यातः। तस्य पत्न्या नाम जबाला, सुतैः कीर्तिमती; तस्याः पिता अपि मुड्गलः, वृद्धः ऋषिः, लोके प्रसिद्धः। तस्य पत्न्या अपि भागीरथीति शुभनाम्नी अभवत्। मुद्गल्यः सदा प्रतिव्रतः, प्रतिदिनं गङ्गायाः तीरे स्नानं कृतवान्। एवं सदा तस्य आचारः, हे मुने; गङ्गातटे कुशमृत्तिकासमिपुष्पैः, दिनरात्रम्। गुरोः उपदिष्टमार्गेण, स्वचित्तकमले, मुद्गल्यः विष्णुम् सदा आह्वयत्। तेन आहूतः, लक्ष्मीपतिः जगन्नाथः, गरुडारूढः, शङ्खचक्रगदाधरः शीघ्रं आगच्छति। स तेन मुद्गल्येन मुनिना सस्नेहम् अर्चितः, जगन्नाथः मुद्गल्याय अद्भुतानि कथानि कथयति।