शृणु, नारद, यत् प्रसिद्धं चक्रतीर्थं पापनाशनं केवलस्मरणेन, तस्य शक्तिं ते कथयामि। सप्त महर्षयः, वसिष्ठमुख्याः, गौतमीतीरं समाश्रित्य यज्ञं समारब्धवन्तः। तत्र भीषणराक्षसैः कृतविघ्ने, ते मुनयः मामुपगम्य तद्राक्षसभीतिं निवेदयन्ति स्म। तदा, नारद, मम मायया हर्षरूपिणीं स्त्रीं सृष्ट्वा केवलदर्शनादेव तैः राक्षसाः विनाशिताः। ततः तां स्त्रीं मुनिभ्यः दत्त्वा, मम आज्ञया मुनयः तां मायां गृह्य प्रतिनिवृत्ताः। सा या अजैकाख्या, कृष्णारक्तरूपिणी, मुक्तकेशीति प्रसिद्धा, स्वस्वरूपेऽपि तिष्ठति। सा इच्छया यं यं रूपं गृह्णाति, तेन त्रैलोक्यं मोहयति; तस्या एव प्रभावात् सर्वे मुनयः प्रमुह्यन्ति स्म। पुनः त एव मुनयः यज्ञारम्भाय दीक्षिताः, पुनरपि गौतमीं स्रेष्ठां नदीं प्राप्य, राक्षसाः यज्ञविघाताय समुपेताः। तत्र यक्षवाटिकायाम्, माया-दर्शनात्, राक्षसश्रेष्ठाः नृत्यन्ति, गायन्ति, हसन्ति, रुदन्ति च। महेश्वरीमायया ते राक्षसाः महदहंकारयुक्ताः अभवन्; तेषां मध्ये शम्बराख्यो राक्षसाधिपः बलवान् आसीत्। स मायारूपिणीं स्त्रीं अपि जग्धवान्, हे नारद; तस्या मायाया अद्भुतशक्तिं दृष्ट्वा सर्वे विस्मिताः। यज्ञे विनश्यति, मुनयः विष्णुमाश्रित्य शरणं ययुः; तदा विष्णुना मुनिरक्षणाय चक्रं दत्तम्। तत् चक्रं संग्रामे राक्षसान्, दैत्यान्, दानवान् छित्त्वा, तस्य भीत्या राक्षसश्रेष्ठाः नष्टाः। तदा मुनिभिः कृतमहायज्ञेन, विष्णोः सुदर्शनचक्रं गङ्गाजलैः शुद्धीकृतम्। तस्मात् तद् तीर्थं चक्रतीर्थम् इति प्रसिद्धं जातम्; तत्र स्नानदानाभ्यां यज्ञसदृशं फलम् लभ्यते। तत्र पञ्चशतानि पुण्यतीर्थानि, पापनाशनानि, सन्ति; तेषु स्नानदानाभ्यां मोक्षः सुलभः। तत्र वाणीसंयोगाख्यं तीर्थं, यत्र वागीशः हरः निवसति; तद्धि सर्वपापविनाशकं सर्वकामप्रदं च। तत्र स्नानदानाभ्यां ब्रह्महत्या-पर्यन्तपापविनाशः कथ्यते, ब्रह्मविष्ण्वोः संवादे परस्परमाहात्म्येन। तयोर्मध्ये, महादेवः तेजोरूपेण प्रादुरभवत्; तत्र तयोः शुभकन्या दिव्यवाणी इदं वचनं उवाच। उभयोरपि, 'अहं श्रेष्ठः' इति प्रतिपाद्य, वाणी उवाच—'यः अस्य अन्तं वेत्ति, स ज्येष्ठः स्यात्।' 'स एव ज्येष्ठः, तस्मात् विवादो न कर्तव्यः' इति तस्या वचनेन, विष्णुः अधः गतः, अहं चोर्ध्वं गतवान्। तदा विष्णुः शीघ्रं तेजसः समीपं गत्वा उपाविशत्; अहं तु अन्तं न प्राप्य, दूरतरं ययम्, हे मुनिश्रेष्ठ। क्लान्तः पुनः प्रतिनिवृत्तः, तं प्रभुं न दृष्ट्वा अपि, अन्तं दृष्टमिति मम मनसि मेने। 'अतः मम विष्णोः ज्येष्ठत्वं सिद्धम्' इति पुनः मम चिन्तनं जातम्। कथं सत्यमुखः सन्, विपरीतं वदेमि? सर्वेषां पापानां मध्ये, असत्यात् पापतरं नास्ति। कथं सत्यमुखः सन्, अनृतं वदेमि? तस्मात् गर्दभरूपं पञ्चमं मुखं निर्माय, तेन असत्यं वक्तुम् उद्यतवान्। दीर्घं चिन्तयित्वा, लोकनाथं हरिं सम्बोध्य, 'अहं तस्य अन्तं दृष्टवान्, अतः जनार्दन, मम ज्येष्ठत्वं सिद्धम्' इति उक्तम्। तदा हरिश्च शङ्करश्च एकरूपौ बभूवतुः, सूर्यचन्द्रवत्; तौ दृष्ट्वा अहं विस्मितः भीतः च अभवम्। तौ जगन्नाथौ, कोपितौ, तस्यै वाच्यै इदं वचनं ऊचतुः—'त्वं पापिष्ठे, नदी भव, असत्यात् पापतरं किञ्चिदस्ति न।' सा तदा शोकाकुला नदीरूपं जग्राह; तद् दृष्ट्वा अहं विस्मितः भीतः च, तस्मिन्काले तामिदं वचनं अवदं। 'त्वं ब्रह्मवाक्ये स्थित्वा, धर्मिष्ठा अपि, अनृतं उक्त्वा, अदृश्यरूपा पापरूपा च भविष्यसि।' तस्याः शापं ज्ञात्वा, तौ देवौ तदा शापमुक्तये मम पादौ प्रणम्य, पुनः पुनः स्तुत्वा। तदा तौ देवदेवौ, अमरपूजितौ, तयोः प्रार्थनया, हरः हरिश्च, स्नेहेन इदं वचनं ऊचतुः—'हे शुभे, यदा त्वं गङ्गया सह संयोगं करिष्यसि, तदा पुनः स्वस्वरूपं प्राप्स्यसि, त्वं हि विशुद्धा तेजस्विनी च।' 'एवं अस्तु' इति उक्त्वा, सा देवी गङ्गया सह ऐक्यमगच्छत्; भगीरथी च गौतमी च स्वस्वरूपं पुनः प्राप्ते। हे ब्रह्मन्, सा देवी देवैरपि दुर्लभं स्थानं प्राप्तवती; गौतम्यां वाणीति पुण्यदा प्रसिद्धा। भगीरथ्याम् सा देवी सरस्वतीति प्रसिद्धा; उभयत्रापि संगमः लोके पूज्यः। सरस्वत्याः संगमः, वाण्याः संगमश्च—तत्र वाणी देवी, वाचा सरस्वती, गौत्म्यां संयुक्ता। सर्वत्र तदतीर्थं पूज्यते; तत्र शिवं वागीशं पूज्य, शापः अपनीयते।