शृणु, भगवन्! एकदा हव्यघ्न नाम राक्षसः, कृष्णवर्णः स्वयम्, कृष्णवर्णं पितरं, मातरं च अनुजं च स्वं निर्दिश्य, क्रुद्धः सन् यज्ञविध्वंसनाय, यूपच्छेदनाय, कर्मान्तकरणाय च प्रतिजज्ञे। तदा यज्ञस्य रक्षार्थं धर्मप्रियाः द्विजातयः तं हव्यघ्नं प्रार्थयन् – "धर्मं जानामि, त्वं यथार्थद्विजः, यज्ञविघातकश्च। मम यज्ञं रक्ष।" तदा हव्यघ्न उवाच – "श्रुणु, भारद्वाज! पुरा, देवानां दानवानां च सन्निधौ, ब्रह्मणा मया शापः दत्तः। ततोऽहं ब्रह्माणं प्रपन्नः, स चोवाच – 'यदा श्रेष्ठर्षिभिः अमृताभिषेकः क्रियते तदा शापविमुक्तिः स्यात्, नान्यथा।' इति।" भारद्वाजः पुनरुवाच – "त्वं मे मित्रं, ब्रह्मन्। कथं यज्ञरक्षणं साध्यते, तद् वद। अहं तद् करिष्यामि।" तदा हव्यघ्नः अवदत् – "देवा दैत्याश्च समुद्रममंथन्, तत्रापि महता प्रयत्नेन अमृतं न लब्धम्। कथं तत् सुलभं स्यात्?" पुनः स ऋषिं प्रार्थयामास – "यदि त्वं मयि सख्ये तुष्टः, तर्हि यत् सुलभं तद् वद।" ऋषिः श्रुत्वा हव्यघ्नो हर्षेण प्राह – "गौतमीजलम् अमृतं, सुवर्णमपि अमृतं, गोघृतमपि, सोमः च। एतेषां वा, वा त्रयाणां – गङ्गाजलं, घृतं, सुवर्णं – अभिषेकः क्रियताम्। सर्वेषां गौतम्याः दिव्यं जलम् उत्तमं अमृतम्।" एतच्छ्रुत्वा ऋषिः अतीव प्रमुदितः, श्रद्धया गङ्गायाः अमृतोपमं जलं गृहीत्वा, तेन हव्यघ्नं यज्ञे, यूपे, पशुषु, ऋत्विक्सु, यज्ञस्थले च अभिषिञ्चत्। ततः सर्वे शुभ्रवर्णाः अभवन्; स राक्षसः अपि श्वेतः, महाबलसम्पन्नः जातः। यः पूर्वं कृष्णः, स क्षणेन श्वेतः अभवत्। सम्पूर्णयज्ञं कृत्वा, तेजस्वी भारद्वाजः तस्मात् प्रतस्थे। ऋत्विजः अपि विसर्ज्य, यूपं गङ्गाजले न्यस्य, तद् यूपं तत्रैव गङ्गायाः मध्ये स्थितम्। तद् अमृताभिषिक्तं महात्म्यम् आप, तत्र तीर्थे राक्षसः भारद्वाजं पुनरुवाच – "गच्छामि, भारद्वाज। त्वया यज्ञः सम्पन्नः। अतोऽत्र स्नानदानपूजाभिः सर्वे यज्ञफलानि लभ्यन्ते। केवलं स्मरणेनापि पापक्षयः स्यात्।" ततः प्रभृति तद् तीर्थं "शुक्लतीर्थ" इति प्रसिद्धम्। गौतम्यां दण्डकारण्ये स्वर्गद्वारं तत्र उद्घाटितम्। उभयतोऽपि तटयोः सप्तसहस्राणि पुण्यतीर्थानि विद्यमानानि, सर्वसिद्धिदानि। तत्रैव चक्रतीर्थं नाम, स्मरणमात्रेण पापकृच्छ्रशमनम्, प्रसिद्धम्। तस्य सामर्थ्यं शृणु, नारद। सप्तर्षयः, वसिष्ठमुख्याः, गौतम्याः तटे स्थित्वा, सत्रं प्रचक्रुः। तत्र राक्षसैः उत्पन्नविघ्नं दृष्ट्वा, ते मम समीपमागत्य, राक्षसभीतिं न्यवेदयन्। अहं तदा मायया हर्षरूपिणीं स्त्रीं सृष्टवान्। तस्याः दर्शनमात्रेण राक्षसाः विनष्टाः। तां मुनिभ्यः दत्वा, ते मुनयः तां मायां गृहित्वा प्रत्यगच्छन्। सा "अजैकां" नाम्ना, कृष्णरक्तवर्णा, मुक्तकेशीति प्रसिद्धा, स्वस्वरूपे स्थिताऽस्ति। सा त्रिलोकं मोहयति, यथेष्टं रूपं धारयन्ती; तस्या बलात् सर्वे मुनयः चित्तविभ्रान्ताः अभवन्। पुनः यज्ञारम्भाय ते गौतम्याः तटे समागत्य, राक्षसाः पुनरागताः यज्ञविघाताय। यक्षवाटिकासमीपे, मायाम् आलोक्य, राक्षसश्रेष्ठाः नृत्यन्तः, गायन्तः, हास्यन्तः, रुदन्तः च अभवन्। तदा माहेश्वर्याः मायया, ते राक्षसाः अतीव गर्विताः। तेषु शम्बरः नाम राक्षसेन्द्रः प्रमुखः आसीत्। स मायारूपिणीं स्त्रीं जग्धवान्। तद् दृष्ट्वा सर्वे विस्मयं गताः। यज्ञे विनश्यति, ते विष्णुं शरणं गतवन्तः। विष्णुः ऋषीणां रक्षार्थं चक्रं दत्तवान्। तच्चक्रेण युद्धे राक्षसा दैत्याः दानवाश्च छिन्नाः। तस्य भीत्या राक्षसश्रेष्ठाः विनष्टाः। ऋषिभिः महायज्ञेन, विष्णोः सुदर्शनचक्रं गङ्गाजलेन शुद्धीकृतम्। तदा प्रभृति तत् तीर्थं "चक्रतीर्थ" इति विख्यातम्। तत्र स्नानदानाभ्यां सत्रफललाभः स्यात्। तत्र पञ्चशतानि पुण्यस्नानस्थानानि, स्नानदानाभ्यां मुक्तिप्रदा। तत्रैव वाणीसंयोगः नाम तीर्थं, यत्र वागीश्वरः हरः निवसति। तद् सर्वपापविमोचकं सर्वकामदं च। तत्र स्नानदानाभ्यां ब्रह्महत्यादिपापविनाशः स्यात्, यथा ब्रह्मविष्ण्वोः संवादे उक्तम्। तत्र तयोः मध्ये, महादेवः तेजोरूपेण प्रादुर्बभूव। तत्र दिव्या वाणी, तयोः शुभा कन्या, इदं वचनम् अवदत् – "युवां यः अन्तं वेत्ति, स ज्येष्ठः भविष्यति" इति। एवं पुण्यतीर्थानां, ऋषिदेवसंवादानां च, माहात्म्यं श्रुत्वा, स्वर्गमार्गः सुलभः भवति।