बालकः, गौतमीतीरे दण्डकवनमध्ये, त्रैलोक्यपावनीं तां नदीं अतीव भक्त्या च एकाग्रचित्तेन स्नानं कृत्वा, तत्र त्वं ब्रह्माणं विष्णुं मम स्वरूपं शिवं च यथाक्रमं, सर्वहृदयेन स्तुत्वा, अस्माकं स्वामीनां प्रसादं लभसे। पितुः वचनं श्रुत्वा, यमः हर्षपूर्णचित्तः तयोः तुष्ट्यर्थं देवतानां तर्पणं कर्तुं प्रवृत्तः। स्थिरचित्तः यमः, गौतमीगङ्गयोः पावनयोर् देवतानां अग्रगण्यान् सम्यक् संतोषयामास। दक्षिणदिग्वर्ती, यमः, स्वद्वौ श्वौ सहितः, दक्षिणतीरे ब्रह्माणं तेजस्विनं संतोषयामास। उत्तरतीरे धर्मः शक्तिमान् ईशानं विष्णुं च संतोष्य, सरमां विषहरणीं श्रेष्ठं वरं दत्त्वा, लोकहिताय बहून् वरान् याचितवान्। यत्र यत्र स्नानं कृत्वा, ब्रह्माणं विष्णुं महेश्वरं च आह्वयन्ति, तत्र तत्र शुभकामनाः सिद्ध्यन्ति। बाणतीर्थे स्नानं कृत्वा शार्ङ्गपाणिं विष्णुं स्मरन्ति ये, ते कदापि दरिद्रता दुःखं वा न अनुभवन्ति, युगान्युगानि। गोतीर्थे वा ब्रह्मतीर्थे स्नानं कृत्वा, व्रतानि पाल्य, ब्रह्माणं नमस्कृत्य, द्वीपं प्रदक्षिणं कृत्वा, सः सप्तद्वीपवतीं पृथिवीं प्रदक्षिणीकृत्य, तत्र ब्राह्मणाय अल्पं धनं दत्त्वा, दैवपूजास्थले अग्नौ लघुतर्पणं कृत्वा, अश्वमेधादिसर्वयज्ञफलानि लभते। गायत्रीमाता वेदानां तत्र एकवारं जप्यते येन, सः वेदाध्ययनसमः भवति; निराशः मोक्षयोग्यः भवति। दक्षिणतीरे स्नानं कृत्वा, यः शक्तिं देवीं विधिवत् भक्त्या पूजयति, सः सर्वकामान् प्राप्नोति। सा माता ब्रह्मविष्णुमहेश्वरशक्तिरूपा, त्रिवेदात्मिका, सर्वकामदायिनी; सः पुत्रैः धनैः च संपन्नः भवति। यः नियमेन भक्त्या स्नानं कृत्वा दक्षिणतीरे आदित्यं पश्यति, यज्ञेषु मन्ये मन्ये हविषां फलानि प्राप्नोति। यः उत्तरतीरे गङ्गायाः स्नानं कृत्वा, दैत्यसूदनं विष्णुं पश्यति नमस्करोति, सः विष्णोः परमं स्थानं प्राप्नोति। यमतीर्थे स्नानं कृत्वा यमेश्वरं यत्र पूजितं पश्यति, संयतचित्तः, सः शीघ्रं स्वार्थसिद्धिं लभते। पितरः तत्र स्नानदानजपस्तुतिभिः अक्षयपुण्यं, फलसमृद्धिं, कीर्तिवृद्धिं च प्राप्नुवन्ति; पापिनः अपि तत्र मुक्तिं यान्ति। नारद, अत्र अष्टसहस्राणि तीर्थानि, त्रीणि समूहानि; तत्र स्नानं दानं च अक्षयपुण्यदायकम्। एतानि स्मरणं पुण्यं, बहुजन्मपापनाशनम्; पितृभिः सह श्रवणं, स्वकुटुम्बेन पाठनं च, महापापानि अपि मम आज्ञया नश्यन्ति। संयतात्मा तत्र स्नानं कृत्य, विधिपूजा दानं किञ्चित् कृत्वा, पितृभ्यः तर्पणं दत्त्वा, देवतानां प्रणम्य, धनधान्यकीर्तिबलायुःस्वास्थ्यसमृद्धिं लभते। पुत्रान् पौत्रान् प्रियां पत्नीं यच्च कामयते तत् सर्वं प्राप्नोति; प्रियजनैः मिलित्वा, स्वकुलैः पूजितः, हृदयेन तुष्टः भवति। नरः पितृन् अपि नरकस्थान् उद्धृत्य, कुलं शुद्ध्वा, प्रियजनैः सह, अन्ते विष्णुं वा शिवं वा स्मृत्वा, देववचनानुसारं मोक्षं प्राप्नोति। यक्षिणीसंगमं नाम तीर्थं अस्ति, सर्वफलप्रदं; तत्र स्नानं दानं च कृत्वा, सर्वकामाः सिद्ध्यन्ति। यत्र यक्षाधिपः देवः, दर्शनमात्रेण भोगमोक्षौ ददाति; तत्र स्नानमात्रेण महायज्ञफलम् लभ्यते। विश्वावसुस्य भगिनी पिप्पला नाम, गुरुसंयुक्ता, गौतमीतीरे स्थितान् ऋषिसंघान् उपसंगम्य। तान् कृशान् ऋषीन् दृष्ट्वा, अहंकारवती हास्यं कृत्वा, तत्र उच्चैः घोषयामास—"श्रूयताम्! श्रूयताम्! दृढं भवतु!"। तस्याः असमञ्जसवाक्यं श्रुत्वा, ऋषयः तां शापयामासुः—"प्रवाहकारिणी भव!"। सा तत्र नदीरूपा अभवत्, यक्षिणीति प्रसिद्धा। ततः विश्वावसुः, ऋषीन् त्रिनेत्रं देवं च पूजयित्वा, गौतमीसंयुक्तया तां तीर्थरूपां कृतवान्। तस्मात् तद् तीर्थं यक्षिणीसंगमं नाम प्रसिद्धम्; तत्र स्नानं दानं च कृत्वा, सर्वकामाः सिद्ध्यन्ति। यत्र शम्भुः शिवया सह विश्वावसुम् संतुष्टः, तद् परमं शैवतीर्थं दुर्गातीर्थं नाम प्रसिद्धम्। तद् सर्वपापसमूहं नाशयति, सर्वदुर्गतिं हन्ति; ऋषिसु प्रसिद्धं, पुरुषाणां सर्वसिद्धिप्रदं तीर्थं तत् सारः इति। शुक्लतीर्थं नाम तीर्थं, सर्वसिद्धिप्रदं; स्मरणमात्रेण सर्वकामाः लभ्यन्ते। तत्र भरद्वाजः ऋषिः, धर्मश्रेष्ठः, तस्य पत्नी पैठीनसी नाम, गुणसम्पन्ना। सा गौतमीतीरे पति-व्रता, अग्निसोमाय, इन्द्राग्न्यै च पिण्डं पाचयति। पिण्डं पक्वमाने, धूमात् कश्चित् त्रैलोक्यभीषणः उत्पन्नः, पिण्डं भक्षयामास। "कः त्वं, यः क्रोधात् मम यज्ञं नाशयति?"—इति भरद्वाजः द्विजश्रेष्ठः शीघ्रं क्रुद्धः तं पप्रच्छ। ऋषिवचनं श्रुत्वा, दैत्यः प्रत्युवाच—"मां हव्यघ्नं जानिहि, संप्रसिद्धं। सायं समये जातः, प्रचीनबर्हिषः ज्येष्ठपुत्रः। ब्रह्मा मम वरं दत्तवान्—'यज्ञान् इच्छया भक्षय'; मम अनुजः कली, बलवान् महाभीषणः।" एवं तेषु तीर्थेषु, स्नानदानेन, देवपितृपूजया, मन्त्रजपेन, पुण्यफलानि, मोक्षः च, सर्वकामसिद्धिः च, भक्तजनस्य सम्पूर्णा भवति।