देवाः ऋषयः च तं प्रार्थयामासुः—"तथा एव भविष्यति" इति। गौतमी नद्याः उत्तरतटे, मुक्तिदायकानां पुण्यस्थानानां मध्ये, सप्तसहस्रं पुण्यस्थानानि सन्ति, यत्र देवाः, ऋषयः, सिद्धाः च सेवां कुर्वन्ति। तथैव दक्षिणतटे एकादश पुण्यस्थानानि निश्चितानि सन्ति। तेषां मध्ये, अभ्यका नाम्ना पुण्यस्थानं गद्यम्—यद् गोदावर्याः हृदयमिति ऋषयः घोषयन्ति—तत्र भगवान् विष्णुः च ब्रह्मा च विश्रामस्थानं प्राप्तवन्तौ। त्रिषु लोकेषु प्रसिद्धं पुण्यस्थानं आपस्तम्बं नाम, स्मरणमात्रेण पापराशिं नाशयितुं समर्थम्। तत्र आपस्तम्बः महर्षिः, विशालबुद्धिः, कीर्तिमान्, पत्न्याः अक्षसूत्रायाः सह, या पतिसंयुक्तधर्मनिष्ठा, निवसति। तस्य पुत्रः कर्किः नाम, प्राज्ञः, विद्वान्; तस्य आश्रमं प्रति महर्षिः अगस्त्यः आगतः। आपस्तम्बः, शिष्यैः सह, अगस्त्यं पूजयित्वा, तं प्रश्नान् अपृच्छत्— "त्रयाणां देवतानां मध्ये, कः पूज्यः? कस्य प्रसादात् भोगः मोक्षः च लभ्यते? कः अनादिः? कः अनन्तः, देवदेवः? यः यज्ञैः पूज्यते? यः वेदैः स्तूयते? एष मे संशयः, अगस्त्य महर्षे, तत्त्वेन समाधानं कुरु।" धर्मार्थकाममोक्षाणां प्रमाणं शास्त्रं इति प्रसिद्धम्; तत्र वेदशास्त्रं परमं प्रमाणं मन्यते। यः वेदेषु गीतः, सः परात् परः; यः मृतः, सः अधमः; अमृतः तु उत्तमः। निराकारः तु उत्तमः; साकारः अधमः। गुणभेदात् साकारः त्रिविधः। ब्रह्मा, विष्णु, शिवः—एष एकः त्रिरूपः इति कथ्यते; तिसृणां देवतानां, तत्त्वतः ज्ञेयः सः परमः। गुणकर्मभेदेन सः अनेकप्रकारेण व्याप्य अस्ति; लोकहिताय त्रिरूपं धत्ते। यः तत्त्वं जानाति, सः ज्ञानी; अन्यः न। यः भेदं मन्यते, सः रूपभेदवादी। तिसृणां देवतानां मध्ये भेदवचनस्य प्रायश्चित्तं नास्ति; रूपभेदः तु पृथक् एव। वेदाः सर्वत्र प्रमाणानि, तेषां विविधरूपेषु; किन्तु यः तु निराकारः तत्त्वम्, तद् परमं मन्यते। एतत् श्रुत्वा, मम निश्चितं न प्राप्तम्; तथापि, अत्र गूढं रहस्यं अस्ति—तत् शीघ्रं स्पष्टं वद, सर्वसमृद्ध्याः पात्रम्। एवं श्रुत्वा, अगस्त्यः महर्षिः उवाच—"त्रयाणां देवतानां मध्ये भेदः नास्ति; तथापि, सर्वसिद्धयः शिवात् एव सम्पद्यन्ते, यः आनन्दरूपः। यः जगतः कारणं, यः परमं प्रकाशः, सः शिवः; तं एव परमभक्त्या उपास्य। गौतमी नद्यां, दण्डकारण्ये, सः सर्वपापराशिनाशकः।" एवं ऋषेः वचनं श्रुत्वा, आपस्तम्बः परमं सुखं प्राप्तवान्—यः साकारः वा निराकारः, लोकानां भोगमोक्षदः। सः सृष्टिरूपं धारणं च कर्तुं समर्थः; सः दाता, सः सर्वं नाशयति—येन सर्वं सम्पूर्णं भवति। ब्रह्मणः रूपं सृष्टिकर्तुः, विष्णोः रूपं रक्षकस्य, रुद्रस्य रूपं संहारकस्य—एवं सर्ववेदेषु उपदिष्टम्। ततः आपस्तम्बः गङ्गां गत्वा, स्नानं कृत्वा, व्रतानि पाल्य, शंकरं देवम् स्तोत्रेण स्तुतवान्, हे नारद। "यथा अग्निः दारुषु, गन्धः पुष्पेषु, तैलं बीजेषु, सुवर्णं धातुषु—एवं सः सर्वेषु भूतेषु स्थितः। तं सोमनाथं शरणं गच्छामि। यः लीलया जगत् सृजति, त्रैलोक्यस्य धारकः, सृष्टिकर्ता, विश्वरूपः, सत्-असत्-अतीतः—तं सोमनाथं शरणं गच्छामि। स्मरणमात्रेण, यः महाशापैः दारिद्र्यरोगादिभिः न स्पृश्यते; यः शरणागतानां कामान् ददाति—तं सोमनाथं शरणं गच्छामि। यः त्रिविधं वेदधर्मं चिन्तयित्वा, ब्रह्मादीन् आदौ स्थापयामास, शरीरं द्विधा कृतवान्—तं सोमनाथं शरणं गच्छामि। यस्य मन्त्रशुद्धाः हविः, दानं, पूजा च समर्प्यन्ते; यः देवैः दत्तं हविः ग्रहीतं करोति—तं सोमनाथं शरणं गच्छामि। यस्मात् परं श्रेष्ठं नास्ति, यस्मात् परं सूक्ष्मं नास्ति, यस्मात् परं महत् नास्ति—तं सोमनाथं शरणं गच्छामि। यस्य आज्ञया एष अद्भुतं, विविधं, अचिन्त्यं जगत्, महत्-अल्पं, एकपथेन प्रवर्तते—तं सोमनाथं शरणं गच्छामि। यस्य सर्वशक्तयः, सर्वेश्वरता, सृष्टिकर्तृत्वं, दातृत्वं, स्नेहः, कीर्तिः, सुखं, आदिधर्मः च तिष्ठन्ति—तं सोमनाथं शरणं गच्छामि। सः सर्वदा शरणं, सर्वदा पूज्यः, शरणागतप्रियः, शुभः, सर्वरूपः—तं सोमनाथं शरणं गच्छामि।" ततः भगवतः प्रसन्नः, नारदाय ऋषये उवाच; आपस्तम्बः स्वार्थाय परार्थाय च शिवं संबोधितवान्। यः स्नानं कृत्वा, दिव्यं लोकनाथं पश्यति, सः सर्वकामान् प्राप्नोति—इति शिवः ऋषये उक्तवान्। तस्मात् तस्मिन्नेव पुण्यस्थाने आपस्तम्बं नाम प्रसिद्धम्, यः अनादि-अज्ञानजं तमः निवर्तयितुं समर्थः। यमतीर्थं नाम्ना प्रसिद्धं, पितृसन्तोषवर्धनं, सर्वपापनाशकं; तत्र यद् अभवत्, तत् शृणु। पुरातनं चरित्रं आसीत्, हे ऋषे, सरमेति नाम्ना विख्यातं दिव्यं श्वानम्। तस्याः द्वौ सुपुत्रौ आस्ताम्, श्वानौ, ये सदा जनान् अनुगच्छन्ति, वायुभक्षौ, चतुर्दृष्टौ, यमप्रियौ।