फेनाया गङ्गायाश्च सङ्गमे कश्चन भक्तः पुरुषः विविधैः वैदिकैः मन्त्रैः तपसा च जनार्दनं देवमर्चयामास। तदा विष्णुः तुष्टः सन् "किं दातव्यम्?" इति पप्रच्छ। स तस्य प्रत्युवाच—"शत्रुविनाशकं मे दत्तुमर्हसि" इति। तदा भगवाँस्तु हरिः "दत्तमेतत्" इत्युक्त्वा तत्रैव शिवविष्ण्वोर्गङ्गायाश्च प्रसादात् तत्तथाभूतम्। तस्यां जलनिधौ शिवविष्ण्वाकृतिधारी, चक्रत्रिशूलधारी पुरुषः समुत्पन्नः, स च ततः पातालं जगाम। तेन तत्र दैत्यः शक्रशत्रुः वज्रेण निहतः। स इन्द्रस्य बान्धवः अभ्यजकः वृशाकपिरिति प्रसिद्धः अभवत्। स्वर्गे स्थितोऽपि इन्द्रः सदा वृशाकपिं अन्वगच्छत्। अथ तं अन्यत्रासक्तं दृष्ट्वा शची तं प्रियं कोपस्नेहयुक्ता अब्रवीत्। शतक्रतुः स्मितपूर्वकं तामुवाच—"हे इन्द्राणि, मम वृशाकपिबान्धवात् अन्यः नास्ति शरण्यः, यस्य जलं वा हविर्वा सदा अग्नये प्रियं भवति। प्रिये, अहं तव स्वयं शपथं कृत्वा अन्यत्र न यास्यामि, अतः त्वं मां संशयेन न भाषस्व, सुशोभने। त्वमेव मम प्रिया, धर्ममन्त्रे स्थिता, सखीसुतसमन्विता, कोऽन्यो मम प्रियः स्यात्।" "अतः तवाज्ञया गङ्गां महतीं नदीं प्राप्त्वा, देवदेवस्य चक्रपाणेर्विष्णोः प्रसादेन, तथा शिवस्य, वृशाकपेः, जलसमुत्पन्नसख्याः पद्मनाभस्य च कीर्तिमतो लोकप्रसिद्धस्य प्रसादात् मयेदं प्राप्तम्। सौभाग्यवती, दुःखं तिर्यग्गता, अहं चात्र स्थिर इन्द्रः अभवम्। यत्र पत्न्याः पतिसंमतिः, तत्र किमशक्यं?" "तत्र मोक्षः अस्माकं दुर्लभः, शुभे, किन्तु धर्मार्थकामेषु पत्न्येव परमा सखी, उभयलोकहिते प्रवृत्ता। या कुलजा, मधुरभाषिणी, पतिसत्ता, सुलक्षणा, सौभाग्यदुःखयोः समा—तस्याः त्रिषु लोकेषु किं नाम दुष्करम्?" "अतः प्रिये, तव बुद्ध्या ममेदं सौभाग्यं प्राप्तम्; यदुक्तं तव, तत्कर्तव्यमेव, अन्यन्नास्ति। परत्र धर्मे च सत्यपुत्रसमं न किञ्चन, दुःखितस्य चात्र पत्नीसमं नोपायः। परमपदप्राप्तये पापमोक्षाय च गङ्गासमं नास्ति; शृणु, सुशोभने। धर्मार्थकाममोक्षप्राप्तये पापमोक्षाय च, शिवविष्ण्वैक्यज्ञानात् अन्यः उपायो नास्ति।" "अतः साध्वी, तव विवेकात् मम मनसि यदस्ति, तत्सर्वं शिवविष्णुगङ्गाप्रसादात् प्राप्तम्। मम इन्द्रत्वं पुनः सख्यबलात् सुरक्षितम्, वृशाकपिः मे सखा, यः जलसमुत्पन्नः, सुशोभने। त्वं च मम सखी नित्यं, मत्प्रियातिरिका नास्ति। पुण्यक्षेत्रेषु गौतमीगङ्गा श्रेष्ठा, देवेषु हरशङ्करौ।" "एतेषां प्रसादेन मम सर्वमिष्टं प्राप्तम्; एतत् पुण्यस्थानं त्रैलोक्यविख्यातं मां हर्षयति। अतः अहं सर्वान् देवान् क्रमशः याचिष्ये; मुनयः, गङ्गा, हरिशङ्करौ च अनुमतिं ददतु।" "इन्द्रेश्वराभ्यजकयोः पुण्ययोः स्थले देवाः सन्ति; एकस्मिन्शङ्करः, अन्यस्मिन् जनार्दनः। दण्डकारण्यं विशुद्ध्य त्रिविक्रमरूपेण विष्णुः स्वयमेव स्थितः; तत्र स्थितानि पुण्यस्थानानि सर्वपुण्यप्रदायकानि। अत्र स्नानेनैव पापिष्ठाः अपि मोक्षमाप्नुवन्ति; पापिनः पापात् विमुच्यन्ते, पुण्यात्मानः अपि मोक्षं गच्छन्ति।" "तेषां पञ्चपीढ्यन्तानां पितॄणां परमो मोक्षः स्यात्; यः कश्चिदत्र याचकेभ्यः तिलमपि ददाति— तस्य दानस्य अक्षयत्वं, काममोक्षप्रदं, श्रीं, कीर्तिं, दीर्घायुष्यम्, आरोग्यं, पुण्यवृद्धिं च ददाति।" "यः विष्णुशम्भ्वोः कथा, अत्र स्नानस्य मोक्षदत्वं, पुण्यक्षेत्रस्य माहात्म्यं शृणोति वा पठति—स पुण्यभाग् भवति, अत्रैव शिवविष्ण्वोः स्मरणं लभते, येन सर्वपापराशयः नश्यन्ति, यत् मुनयः निग्रहेन्द्रियमनसः प्रार्थयन्ते।" "देवर्षयः तं ऊचुः—'एवं भवतु' इति। गौतमीगङ्गायाः उत्तरतीरे मोक्षप्रदेषु पुण्यस्थलेषु सप्तसहस्राणि पुण्यस्थानानि देवर्षिसिद्धसेवितानि सन्ति; दक्षिणे तटे एकादश पुण्यस्थानानि निश्चितानि।" "मुनयः अब्जकं गोडावरीहृदयम्, विष्णोः विश्रामस्थानं, ब्रह्मणश्च इति कथयन्ति।" "त्रिलोक्यविख्यातं पुण्यस्थानं यदापस्तम्बाख्यं, तस्य केवलस्मरणेनापि सर्वपापराशयः नश्यन्ति।" "अपस्तम्भः महर्षिः, महाविज्ञः, महाकीर्तिः, तस्य पत्न्याक्षसूत्रा नाम धर्मपत्नी आसीत्। तस्य पुत्रः कार्क्याख्यः, बुद्धिमान्, वेदविद् आसीत्। तस्याश्रमं महर्षिः अगस्त्यः प्राप्तवान्।" "अगस्त्यं तं पूज्य, अपस्तम्भः शिष्यैः सहितः, तमृषिं पप्रच्छ—'त्रिषु देवेषु कः पूज्यः? कुतः भोगमोक्षौ? कश्चानादिः? कश्चानन्तः, देवदेवः? कं यज्ञैः पूजयन्ति? कः वेदेषु स्तूयते? एतदस्माकं संशयं छिन्धि, महर्षे अगस्त्य।'" "धर्मार्थकाममोक्षाणां प्रमाणं शास्त्रं स्मृतम्; तत्र वेदशास्त्रं परमं प्रमाणमिति।