ततः दानवः महाशनी स्वभगिनीं गजेना सह बद्ध्वा, क्रूर्यां परित्यज्य, हिरण्याय तद्वृत्तान्तं निवेदयामास। महाशनी नाम दानवराजः, पूर्वजान् अतिक्रान्तः अतिभोजी, शचीप्रियं भूमौ स्थापयित्वा तं सदा रक्षितवान्। स महाशनी, हरिम् अभिभूय, वरुणं जेतुं ययौ; किन्तु वरुणः महाबुद्धिमान् स्वकन्यां महाशने दत्तवान्। वरुणः स्वं स्वगृहं, समुद्रं, महाशने समर्प्य, तयोः मित्रता अभवत्। वरुणस्य सा कन्या महाशने प्रियतमाभवत्, तस्य वीर्यशौर्ययशःप्रभावैः। तदा महाशनी त्रिलोके अनुपमः दानवराजः अभवत्। इन्द्रे रहिते लोके, सर्वे देवाः समागत्य मन्त्रयन्तः ऊचुः—"विष्णुः एव इन्द्रदातारो दैत्यहन्ता मन्त्रज्ञः, स एव अन्यं इन्द्रं करिष्यति।" एवं निश्चित्य, देवाः तं मन्त्रं विष्णवे निवेदयामासुः—"महाशनी महादैत्यो मया न हन्तव्यः।" ततः विष्णुः जलाधिपतेः, स्वश्वशुरस्य वरुणस्य समीपं जगाम। केशवः वरुणं गत्वा इन्द्रस्य पराजयम् आख्यातवान्। स उवाच—"त्वं तथा कुरु यथा पुरन्दरः प्रत्यागच्छेत्।" विष्णोः वचनेन, जलाधिपतिः शीघ्रं प्रस्थितवान्। वरुणः, भगिन्याः पतिना महाशना महादैत्यं, हिरण्यपुत्रं, समीपं गतः। तदा दानवः नम्रतया पितृस्वसुः आगमनकारणं पृष्टवान्। वरुणः च तस्मै आगमनहेतुं न्यवेदयत्—"योऽयं इन्द्रः त्वया निर्जितः, पाताले बद्धः, स देवेश्वरः मम मित्रं, तं देहि। सर्वैः पूजितं देहि, मम रिपुहन्तरं; शत्रुं बद्ध्वा मोचयित्वा, पुण्यकीर्तिम् आप्स्यसि।" दानवराजः सन्देहपूर्वकं "एवं अस्तु" इत्युक्त्वा, शचीप्रियं इन्द्रं गजेना बद्धं वरुणाय समर्पयत्। तत्र दैत्यमध्ये दीप्तिमान् महाशनी, जलाधिपतेः सन्निधौ हरिं पूजयित्वा, महादानानि दत्वा, मघवतः प्रति वाक्यम् अब्रवीत्— "कस्य प्रभावेन त्वं इन्द्रः जातः? युद्धे किं बलं येन त्वं शत्रुभिः पीडितः पुनः इन्द्रः भूत्वा वक्तुम् अर्हसि? एष विस्मयः। तथापि, यदि स्त्री पुरुषेण बद्धा, तदा तस्य पतिना विमोचनीया—एष धर्मः। स्त्रियः स्वतन्त्राः न स्युः, पुरुषाः प्रमुखाः। हे शक्र, त्वं नूनं पुरुषः भविष्यसि। मया युद्धे बद्धः, तव वाहनं, तवायुधं—महाशक्तिवज्रं, चिन्तामणिः, नन्दनवनं, दिव्याः स्त्रियः, तव यशः बलं च—सर्वं देवाधिपतेः उपभोगाय। यत् जीवितं, यः यशसः निधिः, स एव मृत्युः यदा यशसा विरुद्धः। एतद् ज्ञात्वा, हे शक्र, कथं त्वं जलाधिपतिभ्यः विमुक्तः सन्, लज्जां न अनुभवसि? स्वर्गे सर्वैः देवैः परिवृतः, प्रियतमेया सेव्यमानः, अप्सरः स्तुतिप्रदात्रीभिः—नूनं लज्जा अपि त्वत्तः भीता। त्वं वृत्रनमुचिहन्ता, पुरदाहकः, वज्रधारी, तस्मात् देवैः पूज्यसे। अतः, हे विजयी, एतत् सर्वं त्यज। ये द्वेषोत्पन्नपरिवर्तनं प्राप्य, जगति चरन्ति, तेषां हृदयभङ्गः कथं न स्यात्? त्वं पद्मसम्भववत्, कथं तादृशेऽपमाने न हृदयं विदीर्यते? एवं उक्त्वा, दैत्यपतिः महाबलाय वरुणाय इन्द्रं प्रत्यर्प्य, तं पुनरुवाच—"अद्यप्रभृति इन्द्रः शिष्यः, वरुणः गुरुर्भविता—मम पितृस्वा, येन त्वं, हे वासव, मोक्षं प्राप्तवान्। अतः, त्वं वरुणस्य सेवकवत् आचरितव्यम्; न चेत्, पुनः त्वां बद्ध्वा पाताले क्षिप्स्यामि।" एवं शक्रं तर्जयित्वा, पुनः पुनः हसन् "गच्छ, गच्छ" इति वरुणाय अनुमतिं दत्तवान्। ततः स्वगृहं प्रत्यागत्य, लज्जया मनसा, पौलोम्यै सर्वं निवेदयामास, शत्रुणा पराजयम् अपि। एवं शत्रुणा उक्तः स इन्द्रः—"प्रियाङ्गि, कथं पुनः आत्मानं स्थापयामि?" इति पप्रच्छ। सा उवाच—"जानामि, वीर्यनाशन, दानवानां उत्पत्तिं, तेषां मायां, पराजयं, वरदानं, च मृत्युम्। अतः सर्वं शृणु, येन स मृत्युं वा पराजयं वा प्राप्नोति, तव तुष्टये। हिरण्यस्य सुतः, च पित्रुष्वा अपि, वीर्यवान्, स मम भ्राता, वरदानेन गर्वितः। स तपसा ब्रह्माणं तुष्टवान्; तपसा प्राप्तबलस्य किम् असाध्यम्? अतः, न त्वया कदापि आसक्तिः वा विस्मयः वा कर्तव्यः। यत् कर्तव्यम्, तच्छृणु।" इत्युक्त्वा, पौलोमी इन्द्रं सान्त्वयन्ती वाक्यम् अब्रवीत्— "नास्ति तपसा अप्राप्यं, नास्ति यज्ञेन अप्राप्यं, विष्णोः लोकनाथस्य वा, हरस्य वा भक्त्या अप्राप्यं। पुनरपि, प्रिय, अहं श्रृणोमि—स्त्रीणाम् आत्मस्वरूपं केवलं स्त्रियः जानन्ति, देवेश। अतः, पृथिव्या अपि स्त्रीणां च किञ्चित् अप्राप्यं नास्ति; तपसा, यज्ञेन, कर्मणा वा, तस्माद् एव सर्वं सम्पद्यते। तत्र, तीर्थरूपां पृथिवीं त्वया द्रष्टव्यम्; तत्र विष्णुं शिवं च पूजयित्वा सर्वान् कामान् लप्स्यसे। पुनः, अहं श्रृणोमि—या स्त्री पतिसंयुक्ता, सा एव सर्वं जानाति, यदस्ति तासां, चरं स्थाणुं च।" एवं पौलोम्याः उपदेशं श्रुत्वा, इन्द्रः कर्तव्यं निश्चितवान्।