शृणु, मुनिवर, अद्भुतां कथाम्। जलात्, शत्रोः नमुचेर् शिरः, फेनरूपेण वज्रसमेन प्रहारेण छिन्नम्। तद् फेनं गङ्गायाः दक्षिणे तटे पतितम्। भूमिं विदार्य स तद् फेनः अधःपातालं प्रविष्टः। तत्र तस्मात् उत्पन्नं गङ्गाजलं यत् पातालात् पुनरुत्थितम्, तद् जगति पुण्यप्रसिद्धं, विश्वपावनम् इति कीर्त्यते। वज्रचिह्नितमार्गेण तत् जलं भूर्लोकं प्राप्तम्। तद् जलं 'फेन' इति ख्यातम्, तत्र नदी अपि 'फेना' इति प्रसिद्धा। फेनायाः गङ्गासंगमं लोके पुण्यत्वेन विख्यातम्, सर्वपापविनाशनं, यथा गङ्गायमुनयोः संगमः। यत्र हनुमतः जननी, केवलं प्लवनेन, विष्णुगङ्गयोः प्रसादेन, मार्जाररूपात् विमुक्ता। स तु तीर्थः 'मार्जार' इति पूर्वं कृतः, हनुमता च, तत्र कथा पूर्वं श्रूता। अथ शृणु, वृषाकपाभ्यां अभ्यके च अभ्यजके च, हिरण्यः नाम, बलवत्तरः दैत्यश्रेष्ठः, तत्रैव स्थितः। स तपसा देवैरप्यजय्यः, उग्रः, भीषणः। तस्य पुत्रः अपि सदा देवैर्दुर्जयः। स 'महाशनी' इति विख्यातः, तस्य भार्या 'पराजिता'। स दीर्घकालं, अविच्छिन्नयुद्धेन, इन्द्रेण समरे सम्यक् युयुधे। महाशनी महावीर्यः, युद्धे अग्रगण्यः, इन्द्रं नागेन सहितं जित्वा, तद् वृत्तान्तं पितरं प्रति न्यवेदयत्। तदा दैत्यः, भगिन्याः हस्ते गजे च बद्ध्वा, क्रूरतां परित्यज्य, हिरण्याय तद् आख्यात्। महाशनी, पूर्वजान् अतिक्रम्य, अतिभोजनशीलः, शचीप्रियं भूमौ स्थाप्य, तं रक्षितवान्। महाशनी, हरिं जित्वा, वरुणं जेतुं गतः। वरुणः तु महाबुद्धिः, आत्मनः कन्यां महाशनये दत्तवान्। वरुणः स्वगृहं, समुद्रं, अपि तस्मै दत्तवान्। ततो वरुणमहाशन्योः सौहृदं जातम्। वरुणकन्या महाशनये प्रियतमाभूत्, तस्य वीर्य, कीर्ति, पराक्रम, बलप्रभावात्। महाशनी त्रिषु लोकेषु तुल्यविक्रमः नासीत्। यदा इन्द्ररहितं जगत्, सर्वे देवाः एकत्र समागच्छन्। ते ऊचुः—"विष्णुः एव इन्द्रदात्ता, सुरारातिघ्नः, मन्त्रविद्, स एव अन्यं इन्द्रं करिष्यति।" एवं मन्त्रयित्वा, देवाः योजनं विष्णवे निवेदयन्—"महाशनी, दैत्यश्रेष्ठः, मया न हन्तव्यः।" ततः विष्णुः, वारुणीं पितरं वरुणं प्रति अगच्छत्। केशवः वरुणं समुपेत्य, इन्द्रस्य पराजयम् आख्यात्। स उवाच—"तथाविधं कुरु यथा पुरन्दरः प्रत्यागच्छेत्।" विष्णोर्वचनेन, वारुणः शीघ्रं प्रस्थितः, हे मुनिवर। वरुणः, भगिन्याः सख्येन सम्मानितः, हिरण्यपुत्रं महाशनिं दैत्येश्वरं समुपेत्य, तस्य समीपं गतः। तदा दैत्यः, पितृव्यं विनयेन आगमनकारणं पृष्टवान्। वरुणः तस्मै आगमनकारणं न्यवेदयत्—"दत्तुमर्हसि मे इन्द्रं, यं त्वया पूर्वं जित्वा, पाताले बद्धम्, तं देवराजं, मम सखायम्।" "सर्वैः पूजितं नः सदा दातुमर्हसि, रिपुघ्न, रिपुं बद्ध्वा मोचयित्वा, पुण्यश्लाघ्यः भविष्यसि।" इति। "एवं अस्तु" इति, दैत्यपतिः, किंचित् अनिच्छया, शचीप्रियं इन्द्रं, गजेन बद्धम्, वरुणाय दत्तवान्। तत्र, दैत्येषु महाशनी दीप्तिमान्, हरिं महोपहारैः पूज्य, वारुणस्य साक्षात्, मघवदं प्रति व्याजहार—"कः त्वां अद्य इन्द्रं कृतवान्? केन बलात् युद्धे बहु भाषसे? शत्रुभिः पीडितः अपि, पुनः इन्द्रः भवसि, इदम् आश्चर्यम्।" "यद्यपि, यदि स्त्री पुरुषेण बद्धा, तदा पत्युः विमोचनीया—एवम् उचितम्। स्त्रियः स्वतंत्राः न, पुरुषाः श्रेष्ठाः। त्वं, शक्र, नूनं पुरुषो भविष्यसि।" "युद्धे मया बद्धः, तव वाहनं, अस्त्रं—वज्रं महाबलम्, चिन्तामणिः, नन्दनवनम्, दिव्यस्त्रियः, कीर्तिः, बलं—सर्वं देवेन्द्रस्य भोगाय।" "यत् जीवितं, यत् यशः, तदेव मृत्युर्विपरीते। इति विज्ञाय, शक्र, कथं वारुणैः विमुक्तः सन्, न लज्जां प्रपन्नः?" "स्वर्गे स्थित्वा, सर्वैः देवैः परिवृतः, प्रियतमा पवनैः सेवितः, अप्सरसोऽपि स्तुतः—नूनं लज्जा त्वां भीतवती।" "त्वं वृत्रनाशकः, नमुचिघ्नः, पुरदाहकः, वज्रधारी—एवं देवैः पूज्यसे। तस्मात्, विजयी, एतद् त्यज।" "ये शत्रुत्वात् विकारं प्राप्य, लोकेषु जीवन्ति, तेषां हृदयं कथं न विदीर्यते, पद्मजन्मनः तव इव, लज्जायाम्?" एवं उक्त्वा, दैत्यपतिः महाबलिनं वरुणं इन्द्रं प्रत्यर्प्य, तं पुनरूवाच—"अद्य प्रभृति, इन्द्रः शिष्यः, वरुणः गुरुः—मम पितृव्यः—यस्य त्वं, वासव, विमुक्तिम् अलभः।" "तस्मात्, त्वं वरुणे दासवत् आचरितव्यम्; अन्यथा, पुनरपि त्वां बद्ध्वा, पातालं नयामि।" इति। एवं शक्रं तर्जयन्, पुनः पुनः हसन्, "गच्छ, गच्छ" इति, वरुणाय अनुमतिं दत्तवान्। स्वगृहं प्रत्येत्य, लज्जया दूषितचित्तः, पौलोम्यै सर्वं वृत्तान्तं, शत्रुना पराजयम् अपि, न्यवेदयत्। तया उक्तः, तेन अपि पृष्टः—"कथं पुनः आत्मानं स्थापयेयम्?" इति। स उवाच—"अहं जानामि, बलविनाशन, दानवानां प्रादुर्भावम्, मायाम्, पराजयम्, वरदानम्, मृत्युं च।