सर्वत्र पवित्राणि तीर्थानि सन्ति, स्वस्वलक्षणैः युक्तानि, बहूनि च तेषां नामानि; तानि अहं संक्षेपेण कथयामि। यः कश्चित् एतानि तीर्थनामानि शृणोति, पठति, स्मरति वा, स सर्वेषु काम्येषु कार्येषु पूर्णफलसम्पन्नः भवति। यः अपि एतद्वृत्तान्तं ज्ञात्वा तत्र स्नानादिकं कर्म आचरति, सः नित्यं श्रीमान् धर्मिष्ठश्च भवति। अत्र अभ्यकात् पश्चिमे तीर्थं शार्दूलाख्यं नाम, यत् वाराणस्यां चान्यत्र च सर्वाणि तीर्थानि अतिक्रामति। तत्र स्नात्वा पितृन् देवांश्च सम्पूज्य तर्पयित्वा, सर्वपापैः विमुक्तः सः विष्णोः पदं प्राप्नोति। तपोवनशार्दूलयोर्मध्ये अनन्तानि तीर्थानि सन्ति; तेषां महिमा केनापि निवेदितुं न शक्यते। तत्रैव इन्द्रतीर्थं नाम प्रसिद्धं, फेनानदीसंगमश्च, यत्र वृशकपः हनुमता च दृश्येते। अभ्यकाख्ये तु, यत्र त्रिविक्रमदेवः स्थितः, स्नानदानाभ्यां तत्र पुनर्जन्म दुर्लभं भवति। अधुना अहं तत्र दक्षिणे गङ्गातटे यानि घटितानि तानि वर्णयिष्यामि; उत्तरे तटे इन्द्रेश्वरस्य वृत्तान्तं श्रद्धया शृणु। नमुछिः नाम बलवान् दैत्यः, मदोद्धतः, इन्द्रस्य शत्रुः आसीत्। तं इन्द्रः फेनया शिरः छित्त्वा युद्धे विजितवान्। फेनरूपेण वज्रेन तस्य शत्रोः शिरः जलात् छिन्नम्, स च फेनः गङ्गायाः दक्षिणतटे अपतत्। भूमिं विदार्य सः फेनः पातालं प्रविष्टः; तत्र पातालात् उदितं गङ्गाजलं विश्वपावनं कीर्त्यते। वज्रमार्गेण भूमिम् आलभ्य यत् जलं प्रकटितं, तत् फेना नाम, सा नदी अपि फेना इति प्रसिद्धा। तस्याः गङ्गया सह संगमः लोके पावनत्वेन विख्यातः, सर्वपापक्षयकरः, गङ्गायमुनासंगमवत्। यत्र हनुमतः जननी, केवलं लङ्घनेन, विष्णुगङ्गयोः प्रसादेन मर्कटीरूपात् विमुक्ता अभवत्। तत् तीर्थं मार्जराख्यं, यथा पूर्वं उक्तं, हनुमता च; तत्र कथा अपि पूर्वं निवेदिता। इदानीं वृशकपाभ्यकयोः वृत्तान्तं शृणु। तत्र हिरण्यः नाम विख्यातो दैत्यवर्यः स्थितः। स तपसा देवैरपि दुर्जयः अभवत्, उग्रः, भीषणः; तस्य महाशनी नाम पुत्रः देवैः सदा दुष्प्रसह्यः आसीत्। महाशनीति विख्यातः, पराजिता नाम पत्नी, स दीर्घकालं सततम् इन्द्रेण युद्धं अकरोत्। महाशनी वीर्यवान्, युद्धे अग्रणी, सर्पसमेतं इन्द्रं जित्वा पितरं निवेदितवान्। स्वभगिनीं गजे सहितां बद्ध्वा, दैत्यः तदा, क्रूर्यं त्यक्त्वा, तद्वृत्तं हिरण्याय निवेदितवान्। महाशनी, यः भूरिभोजी, पूर्वजान् अतिक्रान्तवान्, शचीपतेः प्रियं भूमौ स्थाप्य तं रक्षितवान्। हरिं जित्वा, महाशनी वरुणं जेतुं गतवान्; किन्तु वरुणः, महाबुद्धिमान्, स्वदुहितरं महाशनये दत्तवान्। वरुणः स्वं निवासं, सिन्धुम्, महाशनये दत्तवान्; तेन वरुणमहाशन्योः मैत्री समुत्पन्ना। वरुणस्य दुहिता अपि महाशनये प्रियाभवत्, तस्य बलयशोवीर्यप्रतापैः। त्रिषु लोकेषु महाशनी महादैत्यः तुल्यः न आसीत्; यदा इन्द्रहीना जगत् अभवत्, तदा सर्वे देवाः समागत्य चिन्तयामासुः। ते ऊचुः—‘विष्णु एव इन्द्रदात्ता, दैत्यहन्ता, मन्त्रवित्, अपरमिन्द्रं करिष्यति।’ इत्येवं मन्त्रयित्वा, देवाः विष्णवे तच्छेषं निवेदयामासुः—‘महाशनी महादैत्यः मया न हन्तव्यः।’ ततः विष्णुः जलाधिपतिं, स्वश्वशुरं वरुणं, गतः; केशवः तत्र गत्वा इन्द्रस्य पराजयं वर्णितवान्। स उवाच—‘एवं कुरु यथा पुरन्दरः पुनः आगच्छेत्।’ विष्णोः वचनेन, जलाधिपः शीघ्रं प्रस्थितवान्, मुनिश्रेष्ठ। वरुणः, भगिन्याः पतिना महता मान्यः, हिरण्यस्य महाबलिनः पुत्रं महाशनिं समीपं गतवान्। तदा दैत्यः स्वश्वशुरं सम्यक् पूज्य आगमनकारणं पृष्टवान्; वरुणः तस्मै आगमनहेतुं न्यवेदयत्। ‘मम सुहृदं देवराजं, यं त्वया जितं पाताले बद्धं, तं इन्द्रं महाबाहो, मम देहि।’ ‘सर्वैः पूजितं शत्रुघ्नं मम देहि; शत्रुं बद्ध्वा विमोच्य च, पुण्येषु महत् कीर्तिं प्राप्स्यसि।’ ‘एवं अस्तु’ इति दैत्यपतिः किंचित् अनिच्छया इन्द्रं, शचीपतेः प्रियं, गजेन बद्धं, वरुणाय दत्तवान्। तत्र दैत्येषु दीप्तिमान् महाशनी, जलाधिपस्य साक्षात् हरिं महादानैः पूज्य, मगवतः समक्षं वाक्यम् अब्रवीत्— ‘कस्य त्वया अद्य इन्द्रत्वं प्राप्तम्? केन बलात् युद्धे एतावान् भाषसे? शत्रुभिः पीड्यमानः अपि इन्द्रत्वं पुनः लभसे, इदं विचित्रम्।’ ‘स्त्री यदि पुरुषेण बद्धा, तदा तस्य पतिः विमोचयेत्—एष धर्मः। स्त्रियः स्वतन्त्राः न; पुरुषाः प्रमुखाः। त्वं शक्र, नूनं पुरुषो भविष्यसि, आर्य।’ ‘मया युद्धे बद्धः, तव वाहनं, तव आयुधं—महावज्रः, चिन्तामणिर्नन्दनवनं, ताः सुरस्त्रियः, तव कीर्तिबलम्—एतानि सर्वाणि सुरपतिना भोक्तव्यानि।’ ‘यत् जीवितं, यत् यशःकोशः, तत् यशसि विरुद्धे मृत्युः भवति। एतद्विज्ञाय, शक्र, कथं त्वं जलाधिपेभ्यः मुक्त्वा लज्जां न अनुभूतवान्?