नारद महर्षे, विष्णुः तां सुवर्णां, या महेश्वरस्य तथा अग्नेः कन्या प्रियत्वेन प्रसिद्धा, महेश्वराय दर्शयामास। महेशः तुष्टः सन्तः तां पुनः पुनः आलिङ्गनं कृतवान्, यत्र तेजस्वी चक्रः शार्दूलस्य शिरः छिनत्ति स्म, तत्र एव। सः स्थानं चक्रतीर्थं तथा शार्दूलाख्यं प्रसिद्धं, तत्र विष्णुः सुवर्णां शंकराय आनयत्। तत् पुण्यस्थानं शंकरस्य विष्णोः च, सत्यं सिद्धं, तत्र अग्निः च सनातनधर्मः च परमं सुखं प्राप्तवन्तौ। मुने, तत्र अग्नेः हर्षाश्रवः पतिताः, तेन नदी उत्पन्ना, आनंदा, नन्दिनीति च नाम्ना प्रसिद्धा। तस्या गङ्गया सह संगमः पुण्यः, तत्र संगमे सुवर्णा साक्षात् स्थित्वा वर्तते। सा दाक्षायणी, शिवा, आग्नेयी, अम्बिका, जगत्स्थिता, शिवा, कात्यायनीश्वरीति च विख्याता। भक्तानां कामान् सदा ददाति, उभयोः तीरयोः शोभां वर्धयन्ती, तत्र अग्निः तपः कृतवान्; तत् स्थानं तपोवनं इति प्रसिद्धम्। मुने, उभयोः तीरयोः एवं पुण्यस्थानानि सन्ति; तत्र स्नानं दानं च सर्वकामफलदं, शुभं च। उत्तरतीरे चतुर्दशसहस्राणि, दक्षिणतीरे षोडशसहस्राणि पुण्यस्थानानि सन्ति। यत्र तत्र पुण्यस्थानानि, प्रत्येकस्य चिह्नानि सन्ति; तेषां नामानि बहूनि, तानि संक्षेपेण कथयामि। यः श्रुणोति, पठति, स्मरति वा, तस्य सर्वेषु कामेषु पूर्णता सिध्यति। यः एतत् घटना ज्ञात्वा तत्र स्नानादिकर्माणि करोति, सः सदा समृद्धः, विशिष्टधर्मवान् च भवति। पश्चिमतीरं अभ्जकात् शार्दूलाख्यं, काशीआदिप्रसिद्धतीर्थानि सर्वाणि अतिक्रान्ति। तत्र स्नानं कृत्वा पितरः देवांश्च पूजयित्वा, सर्वपापविमुक्तः विष्णुलोके प्रतिष्ठां लभते। तपोनं शार्दूलं च मध्ये अनन्तानि तीर्थानि; तेषां महत्त्वं कश्चित् अत्र वर्णयितुं न शक्नोति। तत्र इन्द्रतीर्थं, फेनानद्याः संगमं, वृषाकपं हनुमतं च अपि सन्ति। अभ्जकं, यत्र त्रिविक्रमः देवः स्थितः, तत्र स्नानं दानं च पुनर्जन्म विरलत्वं ददाति। अधुना तत्र दक्षिणतीरे गङ्गायाः घटितानि कार्याणि कथयामि; उत्तरीये इन्द्रेश्वरस्य विषये श्रद्धया शृणु। नमुचिः, शक्तिमान् गर्वितः, इन्द्रस्य शत्रुः, इन्द्रः तेन युद्धं कृत्वा, फेनया शिरः छिनत्ति स्म। फेनरूपेण वज्रेन नमुचेश्च शिरः छिन्नं, तद् फेनं गङ्गायाः दक्षिणतीरे पतितम्। भूमिं विदार्य, अधः पतितं, पातालं प्रविष्टं; तत्र पातालात् उत्थितं गङ्गाजलं जगत्पावनं प्रसिद्धम्। वज्रमार्गेण, पृथिव्यां आगतम्; तत् जलं फेनाख्यं, नदी च फेनाख्यया प्रसिद्धा। तस्य गङ्गया संगमः पुण्यः, सर्वपापनाशकः, गङ्गायमुनासंगमवत् प्रसिद्धः। यत्र हनुमत्स्य माता केवलं लङ्घनं कृत्वा, विष्णुगङ्गयोः कृपया मार्जाररूपात् मुक्तिवां अभवत्। तत् तीर्थं मार्जाराख्यं, यथा पूर्वं उक्तं, हनुमताख्यं च; तत्र कथा पूर्वं कथिता। अधुना वृषाकप, अभ्जकस्य विषये शृणु; हिरण्यः, दैत्यश्रेष्ठः, तत्र प्रसिद्धः। सः तपः कृत्वा देवैः अपि दुर्जयः अभवत्, भीषणः; तस्य पुत्रः अपि देवैः सदा दुर्जयः अभवत्। सः महाशनीति विख्यातः, तस्य पत्नी पराजिता; सः इन्द्रेण दीर्घकालं युद्धं कृतवान्। महाशनी, वीर्यवान्, युद्धे अग्रगण्यः, इन्द्रं सर्पसहितं जित्वा, पितरं हिरण्यं सूचितवान्। सः दैत्यः, भगिनीं गजसंयुक्तां बद्ध्वा, क्रूरता त्यक्त्वा, हिरण्यं सूचितवान्। महाशनी, पूर्वजांश्च अतीत्य, शचीप्रियम् भूमौ स्थापयित्वा, रक्षितवान्। महाशनी, हरिं जित्वा, वरुणं जेतुं गतः; वरुणः, बुद्धिमान्, तस्य कन्यां महाशनीये दत्तवान्। वरुणः स्वं निवासं, समुद्रं, महाशनीये दत्तवान्; मित्रता वरुणमहाशन्योः अभवत्। वरुणस्य कन्या महाशनीये प्रियत्वेन प्रसिद्धा, तस्य बलवीर्ययशःप्रभावात्। महाशनी, त्रिलोक्यां तुल्यः नास्ति; इन्द्ररहिते लोके, सर्वे देवाः एकत्रिताः। ते ऊचुः—"विष्णुः एव इन्द्रदाताः, दैत्यहन्ता, मन्त्रज्ञः, सः अन्यं इन्द्रं करिष्यति।" एवं समालोच्य, देवाः विष्णवे तं विचारं निवेदयामासुः—"महाशनी, महादैत्यः, मया न हन्तव्यः।" विष्णुः ततः जलाधिपतिं, श्वशुरं वरुणं, गत्वा, केशवः इन्द्रस्य पराभवं वर्णयामास। सः उक्तवान्—"त्वया तथा कर्तव्यम् यथा पुरन्दरः पुनः आगच्छेत्।" विष्णुवाक्यं श्रुत्वा, जलाधिपः शीघ्रं प्रवृत्तः, हे मुने।