अथ कथां शृणु, हे मुनिश्रेष्ठ, या ब्रह्मपुराणे निरूपिता। कदाचित् सुवर्णा नाम कन्या, अग्नितेजसा जाताऽभूत्। तस्याः जन्म दोषयुक्तमासीद्, तस्यां च सुतायां विघ्नसम्भवः। तदा शिवः सर्वदेवैः सह तयोः शान्त्यर्थं शापं दत्तवान्—“हे प्रभो, तयोः कल्याणं कुरु।” ततः अग्नेः प्रार्थनया शम्भुः शुभवचनानि प्रोवाच। स उवाच—“मम शक्त्या च तव च संयुक्त्या सुवर्णा नाम महाबलास्सुतः उत्पन्नः। सर्वसमृद्धिः अस्मिन्नेव सुवर्णे संनिहिता। न संशयः, हे अग्ने, मम वचनं शृणु—स एव त्रैलोक्यस्य शुद्धिकर्ता भविष्यति। स एव लोकेऽमृतस्वरूपः, स एव देवानां प्रियः, स एव भोगमोक्षरूपः, स एव यज्ञदक्षिणा। स एव सर्वरूपः, आचार्येष्वपि स एवाचार्यः। तस्य शक्तिं परां विद्धि, या ममोत्पन्ना परात्परा। विशेषतः, यत् तवयि स्थापितं, तत्र किं विचार्यते? तद्विना सर्वं अपूर्णं, तदन्वितं सर्वसमृद्धिः सिध्यति। सुवर्णं विना जनाः जीवन्तोऽपि मृतका इव; गुणहीनः धनवान् मान्यः, गुणवान् निर्धनः तु न मान्यते। अतः सुवर्णात् परं नास्ति, तथापि सुवर्णं श्रेष्ठत्वेऽपि चपलम्। तया सर्वं दृश्यं, पूर्णं वा अपूर्णं वा, पूर्णत्वं याति; तपसा, जपेन, होमैश्च सा त्रिषु लोकेषु लभ्यते। तस्या शक्तिः श्रीश्च किंचित् स्तूयते, हे अग्ने; या यत्र तिष्ठति, सा तत्र आगच्छतु विचरन्तु च। सुवर्णा कमला स्वयमेव भविष्यति, विशुद्धा च; अद्यप्रभृति उभौ अपि सुतौ स्वच्छन्दं चरन्तु। तथापि, तयोः पुण्यं न कदापि पूर्वं न भविष्यति। एवं उक्त्वा शम्भुः तत्र शिवरूपेण लिङ्गभावेन प्रादुरासीद्, सर्वलोकहितार्थम्। तयोः पुत्रयोः वरप्राप्त्या अग्निः तुष्टः, सुवर्णा च अग्निसुता धर्मेण पत्या सह मुदिताभूत्। तस्याः पुत्रोऽपि स्वसंकल्पसिद्ध्यर्थं सुखेन वसन् जीवितवान्। तत्रैव, हे मुनिवर, अग्निसुता सुवर्णा—शार्दूलाख्येन दानवराजेन धर्मं लङ्घयता छद्मना हृता, या श्रीसौन्दर्यनिलया। सुवर्णा या लोकेषु प्रसिद्धा, तेन पातालं नीताभूत्; ततोऽग्नेः जामाता धर्मश्च, अग्निश्च हविर्ग्राही—उभौ विष्णुं जगन्नाथं पुनः पुनः स्तुत्वा, तं बलिनं विष्णुं प्रार्थयामासतुः। ततः हरिः चक्रेण शार्दूलस्य शिरश्छित्त्वा, विष्णुः सुवर्णां जगद्वल्लभां पुनः आनयत्। हे नारद, विष्णुः तां, या महेश्वरस्य अग्नेः च दुहितृरूपा, महेश्वराय दर्शितवान्। महेशः प्रमुदितः तां पुनः पुनः आलिङ्ग्य, यत्र चक्रेण दीप्तेन शार्दूलस्य शिरः छिन्नं, तत्रैव तद् क्षेत्रं चक्रतीर्थं च शार्दूलं च प्रसिद्धम्। तत्रैव विष्णुना सुवर्णा शंकराय प्रदत्ता। तत् पुण्यस्थलं शंकरस्य विष्णोः च, सिद्धिदं सत्यं; तत्र अग्नि धर्मश्च नित्यं सुखं प्राप्नुतः। हे मुनिश्रेष्ठ, तत्र अग्नेः हर्षाश्रवः पतिताः; ततो नदी जाता, या आनन्दा च नन्दिनीति प्रसिद्धा। तस्या गङ्गया सह संगमः पुण्यः; तत्रैव संगमे सुवर्णा साक्षात् वर्तते। सा दक्षायणी, शिवा, आग्नेयी, अम्बिका, जगदधारिणी, शिवा, कात्यायनीश्वरीति प्रसिद्धा। सा भक्तानां कामान् सदा पूरयन्ती, उभयोः तटे शोभायमानाऽस्ति; तत्र अग्निः तपः आचरन् स्थितः, तत् पुण्यस्थलं तपोवनं नाम। हे मुनिवर, एवं तयोः तटयोः पुण्यस्थलानि; तत्र स्नानदानादिभिः सर्वकामाः सिध्यन्ति, सर्वमङ्गलानि च। उत्तरतटे चतुर्दशसहस्राणि, दक्षिणतटे षोडशसहस्राणि क्षेत्राणि सन्ति। तत्र तत्र क्षेत्राणि स्वलक्षणानि, तेषां नामानि बहूनि, तानि संक्षेपेण वक्ष्यामि। एतानि यः शृणोति, पठति, स्मरति वा, स सर्वेषु काम्येषु पूर्णसिद्धिं लभते। यः चैतद्वृत्तान्तं ज्ञात्वा तत्र स्नानादिकं कुर्यात्, स नित्यसमृद्धः, विशेषतः धर्मात्मा भवति। पश्चिमे तीर्थं यत् अब्जकात् शार्दूलाख्यं, तत् वाराणस्यां सर्वतीर्थेभ्यः श्रेष्ठम्। तत्र स्नात्वा पितृन् देवांश्च पूजयित्वा, सर्वपापविनिर्मुक्तः विष्णोः लोके प्रतिष्ठते। तपोवनशार्दूलयोर्मध्ये असंख्येयानि तीर्थानि; तेषां प्रत्यक्षमहिमा कस्यापि वर्णनीयः नास्ति। तत्रैव इन्द्रतीर्थं नाम, फेनानदीसंगमश्च, यत्र वृषकपः हनुमांश्च सन्ति। अब्जकं तु यत्र त्रिविक्रमः देवः स्थितः; तत्र स्नानदानाभ्यां पुनर्जन्म सुलभं न भवति। अथ तत्र दक्षिणतटे गङ्गायाः घटितानि वृत्तान्तानि कथयिष्यामि; उत्तरतटे इन्द्रेश्वरस्य माहात्म्यं श्रद्धया शृणु। नामुचिः नाम दैत्यः, बलसम्पन्नः मदोन्मत्तश्च, इन्द्रस्य शत्रुरासीद्; तं इन्द्रः फेनया शिरः छित्त्वा विजयी अभवत्। एवं, हे मुनिवर, पुण्यकथायाः प्रवाहोऽयं ब्रह्मपुराणे विस्तरेण दर्शितः।