अजकस्य पुत्रः बलाकाश्वः अभवत्, स राजा शिकारप्रियः। तस्य पुत्रः कुशः जातः। कुशस्य चत्वारः पुत्राः अभवन्, दिव्यतेजसा युक्ताः—कुशिकः, कुशनाभः, कुशाम्बः, मूर्तिमान् च। तेषु कुशिकः सदा वनवासः, गोपालकानां मध्ये संवर्धितः, तपस्यां नित्यनिष्ठः, इन्द्रतुल्यं पुत्रं प्राप्तुम् इच्छन् तपः अकरोत्। सः चिन्तयन्, "एवं पुत्रं प्राप्नुयाम्," इत्युक्त्वा सहस्रवर्षाणि पूर्णानि तपः कृत्वा, इन्द्रः भयात् तं द्रष्टुम् आगतवान्। तपस्यां तं अतिदुःखेन संलग्नं दृष्ट्वा, सहस्राक्षः इन्द्रः स्वयं तस्य नित्यहितकारी अभवत्, पुत्रार्थं तस्य स्वयं पुत्रत्वं स्वीकृतवान्। एवं भगवाँ इन्द्रः कुशिकस्य पुत्रः गाधिः अभवत्। गाधेः पत्नी पौराः, तस्य पुत्री सत्यवती नाम्ना, सौभाग्यशालिनी, शुभा अभवत्। गाधिः तां सत्यवतीं काव्यपुत्रे ऋचीके विवाहाय दत्तवान्। ऋचीकः, भृगुवंशजः, तया प्रीतः, तां पत्नीं स्वीकारितवान्। पुत्रकामः ऋचीकः गाधये अपि यज्ञहोमं निर्मितवान्। ततः पत्नीं आह्वयन्, भृगुवंशजः ऋचीकः ताम् उक्तवान्—"हे शुभे! त्वं स्वयम् एवं होमं स्वीकुरु, मातया सह; तव पुत्रः तेजस्वी क्षत्रियश्रेष्ठः भविष्यति।" "सः क्षत्रियैः अजेयः, क्षत्रियश्रेष्ठनाशकः भविष्यति। तथा तव पुत्रः तपोनिष्ठः, धृतिमान् भविष्यति। एष होमः शान्तं श्रेष्ठं ब्राह्मणं उत्पादयिष्यति।" इत्युक्त्वा ऋचीकः सदा तपस्यां निष्ठः वनं प्रविष्टवान्। गाधिः पत्न्या सह ऋचीके आश्रमं गतवान्। तीर्थयात्रायाम् राजा पुत्रीं द्रष्टुम् आगतः। सत्यवती होमद्वयं ऋचीकात् आदत्तवती। सापि सावधानीं कृत्वा मातरं होमं दत्तवती; किन्तु तस्याः माता दिव्यप्रभावेन स्वं होमं पुत्र्यै दत्तवती। अज्ञानतः सत्यवती स्वं होमं आत्मनि स्थापयित्वा, क्षत्रियविनाशकं सर्वं स्वीकृतवती। सापि तेजस्वी, उग्ररूपा अभवत्। एवं दृष्ट्वा ऋचीकः योगबलात् आगतवान्। द्विजश्रेष्ठः तस्याः सुन्दर्याः पत्नीं प्रति उक्तवान्—"हे शुभे! त्वं मातृणा मोहिता, होमविनिमयेन। तव पुत्रः क्रूरकर्मा, अतिदारुणः भविष्यति; किन्तु तस्य भ्राता ब्राह्मणस्वभावयुक्तः, ऋषिः भविष्यति।" "मम तपसा सर्वं ब्रह्म तस्मिन् न्यस्तम्।" इत्युक्त्वा सत्यवती पतिं शमयितुम् आरब्धवती—"मम पुत्रः ब्राह्मणानां पतितः न भवतु।" ऋचीकः प्रत्युत्तरं दत्तवान्—"एष मम नाभिप्रायः, तथापि भविष्यति। पुत्रः उग्रकर्मा, पितृमातृयोगात्।" सत्यवती पुनः उक्तवती—"हे ऋषे! यदि इच्छसि, लोकानपि सृजितुं शक्नोषि—पुत्रस्य का कठिनता?" "तव मम च शान्तः, धर्मिष्ठः पुत्रः भवतु; यदि अन्यथा न शक्यते, तव तपसा मम अनुग्रहः।" ऋचीकः उक्तवान्—"मम पुत्रपौत्रयोः भेदः नास्ति। यथा त्वया उक्तं, तथा स्यात्।" ततः सत्यवती भृगुवंशीयं पुत्रं, तपोनिष्ठं, स्वसंयमितं, शान्तस्वभावं जमदग्निं सुषुवे। भृगुवंशे भूमौ जमदग्निः जातः; सत्यवती धर्मनिष्ठा, सत्यम् धर्मं च अनुगता तस्य माता अभवत्। सा कौशिकी महानदी अभवत्। इक्ष्वाकुवंशे रेनु नाम राजा अभवत्। तस्य कन्या कमली नाम्ना, रेनुका अपि अभवत्। रेनुकायां, तपःज्ञानसंपन्नायां, ऋचीकः जामदग्न्यं सुषुवे, अतिदारुणं, सर्वविद्याविदं, धनुर्वेदपरमं। रामः क्षत्रियविनाशकः, अग्निसदृशः, ऋचीकसत्यवत्योः पुत्रः, और्ववंशीयः अभवत्। तपःबलात् जमदग्निः ब्रह्मविदां श्रेष्ठः अभवत्; शुनःशेपः मध्यपुत्रः, शुनःपुच्छः कनिष्ठः। गाधिः कुशिकपुत्रः, विश्वामित्रं पुत्ररूपेण उत्पादितवान्, यः तपः, ज्ञानं, शमं च प्राप्तवान्। सः ब्रह्मर्षिसमानत्वं प्राप्त्वा, ब्रह्मर्षिः अभवत्; धर्मात्मा विश्वामित्रः, विश्वरथः अपि स्मृतः। भृगोरनुग्रहात् कौशिकवंशे वंशवृद्धिः अभवत्; विश्वामित्रस्य पुत्राः, देवरतादयः, प्रसिद्धाः। तेषां नामानि त्रैलोक्ये प्रसिद्धानि; देवरतः, कातिः च स्मृतौ, यतः कात्यायनाः उत्पन्नाः। शालवत्यां हिरण्याक्षः जातः, ततो रेनुः, रेनुका; संकृतिः, गालवः, मुद्गलः अपि प्रसिद्धाः। मधुच्छन्दः, जयः, देवलः, अष्टकः, कच्छपः, हरितः—एते विश्वामित्रस्य पुत्राः। महात्मनः कौशिकानां वंशाः प्रसिद्धाः; पाणिनिः, बभ्रवः, ध्यानजपपरायणाः अपि विख्याताः। एवं कौशिकवंशस्य, भृगुवंशस्य च, महात्मनां ऋषिपुत्राणां, धर्मज्ञानतपोनिष्ठानां, वंशपरम्परा दिव्यतेजसा भूमौ, नद्यां, त्रैलोक्ये च प्रसारिता, पुण्यकीर्त्या युक्ता अभवत्।