ततः तस्य मातरः, राज्ञः पत्नी च, पुरोहितस्य भार्या च, स्वपुत्रं देवापिं सम्बोध्य एवमूचत्— "दानवेन सह राज्ञा तव पिता अधःपातालं नीतः।" तदा देवापिः मातुः वचनं शृण्वन् पप्रच्छ— "क्व नीतः? केन नीतः? कथं च किमर्थं च नीतः? कोऽत्र साक्षी? दानवस्य स्थानं कथय।" सा पुनः प्राह— "यज्ञशालायां, यत्र राजा पत्नी सह दीक्षितः, पुरोहितश्च, तत्र दैत्यः मिथुरः तान् सर्वान् अधोलोकं नीतवान्, देवसभा उपस्थिते, अग्नौ च ब्राह्मणेषु च साक्षिषु।" एवं मातुः वाक्यं निशम्य, देवापिः चिन्तयामास— "किं देवताः प्रार्थनीयाः? किं वा अग्निः, आहोस्वित् ऋत्विजः, किं वा असुराः? एतेषु एव पितरं मम अन्वेष्टव्यम्, न अन्यत्र—एषा मम निश्चया।" इति निश्चित्य, सः भरं राजपुत्रं सम्बोध्य उवाच— "तपसा ब्रह्मचर्येण व्रतैः नियमैः च, ये ये अधोलोकं नीताः, तान् सर्वान् प्रत्यानयिष्यामि।" "यदा भीषणं पराभवम् आपद्यते, तदा यदि कोऽपि प्रतिकर्तुं न प्रयत्नं करोति, तस्य जीवलोकस्थस्य अपि मृतस्य च किमर्थं जीवनम्?" इति। "त्वं, अर्ष्टिषेण, पृथिवीं पालय; पितेव। मम मातरं रक्षस्व, हे नृप; यावत् मम कार्यं सिद्ध्यति, तावत् मा गच्छ, ततः अनुज्ञां दास्यसि, हे भर।" एवं भरस्य वचः श्रुत्वा, देवापिः सर्वं सम्यक् विचिन्त्य, एकाग्रचित्तः अभवत्। भरः तम् उवाच— "सिद्धिं गच्छ, सुखेन गच्छ, किंचित् अपि चिन्ता मा कुरु।" ततः देवापिः, अमराधिपतेः पादारविन्दध्याननिष्ठः, ऋत्विजः अन्वेष्टुं प्रस्थितः। तान् एकैकशः प्रणम्य, अञ्जलिं कृत्वा, बालः देवापिः वाक्यम् उवाच— "युष्माभिः यज्ञः रक्षितव्यः, दीक्षितो यजमानश्च, मुख्यः पुरोहितश्च; दीक्षितपत्नी अपि संरक्षितव्या। यदि भवत्सन्निधौ, पश्यतां च भवतां, दैत्यराजः यज्ञं नाशयित्वा राजानः नयेत्, तर्हि तत् न उचितम्।" "अथापि, मम मतं—युष्माभिः सर्वे रक्षितव्याः; अन्यथा, शापभाजः भविष्यथ। यज्ञे, अग्निः आद्यः पूज्यः, स एव देवता; अतः वयम् अग्निसंयुक्ताः किंचिद् न जानिमः। स एव दाता, भोक्ता, ग्रहिता, कर्ता, वह्निः च।" ऋत्विजः पृष्ठतः स्थाप्य, देवापिः जातवेदसं यथाविधि पूजयामास, तदनन्तरं अग्नये निवेदयामास। "यथा ऋत्विजः, तथा अहम् अपि देवसेवकः; अहम् होमं वहामि, देवा भोक्तारः रक्षकाः च।" "संपूर्णं यत्नपूर्वकं देवतान् आहूय, भागान् पृथक् पृथक् दास्यामि; एषा मम दोषः, अतः युष्माभिः देवतान् गन्तव्यम्।" ततः देवापिः देवान् प्राप्त्वा, तेषां पुरोहितानां वचनं, अग्नेः वचनं, शापं च पृथक् पृथक् निवेदयामास। देवाः ऊचुः— "ऋत्विजः वेदमन्त्रैः यथाक्रमं आह्वयन्ति, तदा वयं भागान् भोक्ष्यामः, द्विजश्रेष्ठ, परन्तु वयं स्वतन्त्राः न स्मः।" "अतः, वेदानुगता वयं, वेदप्रेरिताः, परतन्त्राः स्मः; अतः, ब्रह्मन्, वेदं प्रति निवेदय।" तदनन्तरं, देवापिः शुद्धात्मा, वेदान् सम्प्रार्थ्य, ध्यानतपसा समन्वितः, वेदाः समक्षं प्रादुरभवन्। देवापिः बारं बारं प्रणम्य, वेदान् सम्बोध्य, पुरोहितानां वचनं, अग्नेः वचनं, देवतानां च वचनं निवेदयामास। वेदाः ऊचुः— "वयं, प्रिय, परतन्त्राः, ईश्वरस्य इच्छायाः वशे; स एव अखिलजगतः निश्चलाधारः, स्वयं निराधारः, अस्पृष्टः च।" "स एव सर्वशक्तीनां निलयः, सर्वसम्पदां निधिः; सः महेश्वरः सृष्टिकर्ता, संहारकर्ता, परमेश्वरः।" "वयं, ब्रह्मन्, शब्दरूपाः स्मः; भाषामः, जानिमः, यत् त्वं पृच्छसि, तत् वक्तव्यम् अस्माकम्।" "केन नीताः? कः तस्य नाम? कः तस्य नगरं, बलं च? केन भक्षिता वा, नष्टा वा? एतावद् जानिमः।" "तव सामर्थ्यं, यं यं पूजयेत्, कुत्र च, सर्वं जानिमः; एवं त्वं तान् प्राप्तुम् अर्हसि।" एतत् श्रुत्वा, देवापिः चिरकालं वेदान् हृदि चिन्तयामास। वेदाः एवमुक्त्वा, देवापिः निश्चयमकरोत्— "वेदाः एतत् एव वदन्ति, सर्वं सत्यम्; ये ये अधोलोकं नीताः, तान् सर्वान् प्रत्यानयिष्यामि—अलम्, सर्वेभ्यः नमः।" "गच्छ गौतमीं नदीं, देवापे, तत्र महेश्वरं स्तौहि; प्रसन्नः सः करुणासिन्धुः तव कामं दास्यति।" "यदि शम्भुः तव स्तुत्या तुष्टः, तर्हि ऋष्टिषेणराजा जयया पत्नी सह प्रत्यानयिष्यते।" "तव पिता उपमन्युः अपि अधोलोके निवसति, अक्षतः; महेश्वरस्य वरैः, दानववधेन च, कीर्तिं धर्मं च प्राप्स्यसि—एवमेव सम्भाव्यते, अन्यथा न।" ततः, वेदवचनेन, बालः देवापिः गौतमीं नदीं गत्वा, स्नानं कृत्वा, विधिवत् कर्माणि कुर्वन्, महेश्वरं स्तौतुं आरब्धवान्। "अहं बालः, देवेश, त्वं गुरुर्गुरूणाम्; मम स्तोत्रशक्तिर्नास्ति—शम्भो, नमोऽस्तु ते।" "शास्त्राणि त्वां न जानन्ति, न देवाः, न ऋषयः, न ब्रह्मा, नापि विष्णुः; त्वमेव यथासि—नमः ते।" "ये दीनाः, क्लिष्टाः, दरिद्राः, रोगिणः, पापिनः च, त्वं तान् रक्षसि, महेश्वर।" "स्वर्गदेवाः, तपसा, नियमैः, मन्त्रैः पूजिताः, तव प्रसादात् इच्छितफलानि प्राप्नुवन्ति, लोकनाथ।" "याचकाः, दातारः, यद् यद् इच्छन्ति, तत् प्राप्नुवन्ति; त्वं तेषां विपरीतं करोति, तत्र न विस्मयः।